บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง
เมื่อ “ความปลอดภัย” อาจทำลาย “ความลับ” ของประชาชน

ในโลกของการเลือกตั้งที่แท้จริง ความลับในการลงคะแนนเสียง ไม่ใช่แค่เรื่องที่เจ้าหน้าที่บอกว่า “ไม่มีใครเห็น” แต่เป็นหลักการพื้นฐานที่ทำให้ประชาชนรู้สึกปลอดภัยอย่างแท้จริงว่าจะไม่มีใครตามรอยได้ว่าคุณเลือกใคร

การใส่ บาร์โค้ด ลงบนบัตรเลือกตั้งในการเลือกตั้งทั่วไปเมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ได้จุดประกายข้อถกเถียงใหญ่โต เพราะมันอาจเปิดช่องให้ระบบสามารถเชื่อมโยงบัตรกลับไปยังตัวผู้ลงคะแนนได้ ซึ่งขัดแย้งกับหลักการสากลของ “secret ballot” หรือการลงคะแนนแบบลับ—หัวใจของประชาธิปไตยสมัยใหม่

เราไม่ได้กล่าวหาว่า กกต. มีเจตนาร้ายหรือทำผิดกฎหมาย—นั่นต้องพิสูจน์ในศาล—แต่เราสามารถวิเคราะห์และโต้แย้งเชิงตรรกะได้อย่างชัดเจน เพื่อให้เห็นว่าทำไมเรื่องนี้ถึงเป็นปัญหาที่ต้องแก้ไขอย่างเร่งด่วน

ประเด็นไม่ได้อยู่ที่ “คูหา” แต่คือ “การย้อนรอยได้”

กกต. ชี้แจงว่า “ผู้ลงคะแนนอยู่คนเดียวในคูหา ไม่มีใครเห็น” นั่นถูกต้องในระดับพื้นผิว แต่ปัญหาที่แท้จริงลึกกว่านั้นมาก

นักวิชาการด้านการเลือกตั้งทั่วโลกกังวลเรื่อง traceability หรือ “ความสามารถในการย้อนรอย” ไม่ใช่แค่ “การมองเห็น”

ถ้าบัตรแต่ละใบมีรหัสเฉพาะตัว (บาร์โค้ด) และต้นขั้วของบัตรนั้นเชื่อมโยงกับชื่อผู้ลงคะแนนผ่านบันทึกการแจกจ่าย แม้ว่าในทางปฏิบัติจะไม่มีใครนำข้อมูลมารวมกัน แต่ในทางเทคนิค ถ้าระบบเปิดช่องให้ทำได้ ความลับก็ไม่สมบูรณ์แบบอีกต่อไป

ตามหลักประชาธิปไตยสากล (OSCE และ Venice Commission) การลงคะแนนต้องถูกออกแบบให้ “เป็นไปไม่ได้” ที่จะเชื่อมโยงบัตรกลับไปยังบุคคล ไม่ใช่แค่ “ยาก” หรือ “ผิดกฎหมาย” ถ้าทำ

ความเชื่อถือ vs. การออกแบบที่ตัดช่องโหว่ตั้งแต่ต้น

กกต. อธิบายว่าบาร์โค้ดใช้เพื่อป้องกันการปลอมแปลง ตรวจสอบการผลิตและแจกจ่าย และติดตามเล่มบัตร พวกเขายืนยันว่า “ต้นขั้วอยู่คนละที่” และ “แม้แต่ กกต. เองก็เปิดไม่ได้เว้นแต่มีคำสั่งนับคะแนนใหม่”

แต่คำอธิบายนี้ยังไม่ตอบโจทย์หลักการสากล เพราะมันอาศัย “ความเชื่อถือ” ในเจ้าหน้าที่และกฎหมาย มากกว่าการออกแบบระบบที่ตัดความเป็นไปได้ออกไปตั้งแต่ต้น

ถ้ากลไกการเปิดข้อมูลมีอยู่จริง แม้จะต้องผ่านคำสั่งศาล มันก็หมายความว่าระบบยังคงมีช่องทางเชื่อมโยงข้อมูลได้ทางเทคนิค เช่น ผ่าน serial number บนบัตรที่สามารถคำนวณกลับไปหาหนังสือและลำดับผู้ลงคะแนนได้ง่าย ๆ

ป้องกันปลอมแปลงได้ โดยไม่ต้องเสี่ยงความลับ

การป้องกันปลอมแปลงและจัดการบริหารไม่จำเป็นต้องใช้รหัสเฉพาะรายใบเสมอไป หลายประเทศใช้เทคนิคอื่น เช่น

• Watermark (ลายน้ำ)
• Serial batch (รหัสกลุ่ม)
• กระดาษพิเศษที่มีความปลอดภัยสูง

โดยไม่ต้องสร้างรหัสที่เชื่อมโยงกับลำดับแจกจ่ายเฉพาะบุคคล

ผลกระทบที่ร้ายแรงที่สุด: ความกลัวในใจประชาชน

การเลือกตั้งที่ดีไม่ใช่แค่ “สุจริต” ในทางปฏิบัติ แต่ต้อง “ดูสุจริต” และตรวจสอบได้ด้วย

ถ้าประชาชนสงสัยว่าบาร์โค้ดอาจทำให้เสียงของพวกเขาถูกติดตาม ความกลัวนั้นจะกระทบ เสรีภาพในการลงคะแนน ทันที

เพียงแค่ “เชื่อว่าถูกติดตามได้” ก็อาจทำให้คนไม่กล้าเลือกตามใจจริง เพราะกลัวถูกข่มขู่หรือตอบโต้

ความลับของการลงคะแนนไม่ใช่สิ่งที่เจ้าหน้าที่รับรอง

แต่เป็นสิ่งที่โครงสร้างต้องทำให้ “เป็นไปไม่ได้” ที่จะละเมิด

ถ้าระบบเปิดช่องแม้เพียงทางทฤษฎี ก็ถึงเวลาทบทวนอย่างจริงจัง

ไม่ใช่เพื่อหาแพะรับบาป แต่เพื่อปกป้องหลักการที่สำคัญที่สุดของการเลือกตั้ง—และหัวใจของประชาชนไทยทุกคน

บรรณานุกรม (References)

1. OSCE/ODIHR. (2021). Handbook for the Observation of Election Day. Organization for Security and Co-operation in Europe.
2. Venice Commission. (2019). Code of Good Practice in Electoral Matters. Council of Europe.
3. International IDEA. (2022). The Global State of Secret Ballot: Principles and Practices.
4. Election Commission of Thailand. (2569). คำชี้แจงเรื่องบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2569.
5. บทวิเคราะห์จากนักวิชาการและนักเทคโนโลยีไทยในโซเชียลมีเดียและสื่อออนไลน์ (กุมภาพันธ์ 2569).

คันฉ่องส่องไทย กับ ดร. เพียงดิน รักไทย • กุมภาพันธ์ 2569