ราษฎร 2563–2564: พงศาวดารฝูงมดแดงในสนามช้าง

บันทึกนี้ไม่ได้เขียนเพื่อยกยอ หรือตราหน้าใคร—แต่เขียนเพื่อ “จำให้ชัด” ว่าเมื่อพลเมืองถูกบีบให้ตัวเล็กลงเรื่อย ๆ เขาจะเลือกเป็น “ราษฎร” แบบจำนน หรือ “ราษฎร” แบบยืนตรง-หรือ พลเมือง—ได้อย่างไร

ช่วงเหตุการณ์หลัก: กลางปี 2563–2564 แกนเรื่อง: ชุมนุม–ปราบปราม–แปรรูปพลัง เชิงอรรถ/บรรณานุกรม: ตรวจสอบต้นทางได้

บทนำ: เมืองที่เพดานต่ำลงทุกวัน

มีช่วงเวลาหนึ่งในประวัติศาสตร์สังคม—ที่ผู้คนไม่ได้โกรธเพราะ “ความจน” อย่างเดียว แต่โกรธเพราะ “ศักดิ์ศรี” ถูกเจาะเป็นรูเล็ก ๆ ซ้ำแล้วซ้ำเล่า โกรธเพราะคำถามธรรมดา กลับถูกทำให้เป็นคำต้องห้าม โกรธเพราะกติกาเหมือนสร้างมาเพื่อบอกว่า “คุณอยู่ที่เดิมเถอะ”

ในเมืองที่เพดานถูกกดต่ำลงทุกวัน คนรุ่นใหม่จึงเริ่มเรียนรู้บทเรียนเดียวกันอย่างเงียบ ๆ: หากคุณไม่พูด—คนอื่นจะพูดแทนคุณ และถ้าคุณไม่ยืน—คนอื่นจะยืนบนหัวคุณ นั่นคือฉากเปิดของ “ราษฎร” ในยุคหลังรัฐประหาร 2557

1) “ราษฎร” คืออะไรในยุคหลังรัฐประหาร 2557

“กลุ่มราษฎร” (ช่วงเริ่มต้นมักถูกเรียกว่า “คณะราษฎร 2563”) คือขบวนการเคลื่อนไหวเพื่อประชาธิปไตยที่โดดเด่นที่สุดชุดหนึ่งในยุคหลังรัฐประหาร 2557 โดยมีลักษณะเป็น “ขบวนการเครือข่าย” (networked movement) นำโดยเยาวชน นักศึกษา และประชาชนทั่วไป ใช้สื่อสังคมออนไลน์เป็นกระดูกสันหลังของการนัดหมาย การสื่อสาร และการยืนยันตัวตนทางการเมือง

ชื่อ “ราษฎร” ในที่นี้มีนัยย้อนแย้ง: พลเมืองจำนวนมากไม่อยากเป็น “ราษฎร” ในความหมายของการอยู่ใต้เพดานอำนาจ แต่ใช้ชื่อนี้เพื่อสะท้อนว่า—หากโครงสร้างไม่เปลี่ยน เราถูกบังคับให้ “สู้เหมือนเกือบร้อยปี” อยู่ดี

2) ชนวน: เมื่อ “เสียง” ถูกทำให้เงียบ

สังคมจำนวนมากไม่ได้แตกหักเพราะคำด่า—แต่แตกหักเพราะ “ความรู้สึกว่าถูกลบ” ถูกทำให้ไม่มีความหมาย ทั้งที่ตนเองก็เป็นผู้เสียภาษี เป็นแรงงาน เป็นคนที่รักบ้านเมืองไม่แพ้ใคร

เหตุการณ์ที่ถูกกล่าวถึงบ่อยในฐานะตัวเร่งสำคัญคือ “การยุบพรรคอนาคตใหม่” (21 ก.พ. 2563) ซึ่งสำหรับคนรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อย มันไม่ใช่แค่ข่าวการเมือง แต่มันคือประโยคสั้น ๆ ที่ระบบพูดใส่หน้า: “คุณยังไม่ถึงคิว”¹

3) ไทม์ไลน์ 2563–2564: จาก “สามข้อเรียกร้อง” สู่ “การยกระดับเพดานคำถาม”

18 ก.ค. 2563 — “เยาวชนปลดแอก (Free Youth)” และ 3 ข้อเรียกร้อง
ยุบสภา • หยุดคุกคามประชาชน • ร่างรัฐธรรมนูญใหม่²

นี่คือการ “เปิดฉาก” ด้วยถ้อยคำที่ฟังดูสุภาพ แต่คมเหมือนมีด: ไม่ขอของแจก ไม่ขอเศษเงิน—ขอ “กติกาใหม่” และขอ “ความปลอดภัยในการเป็นพลเมือง”
10 ส.ค. 2563 — “ธรรมศาสตร์จะไม่ทน” และข้อเสนอ 10 ข้อ
การปรากฏของ “ข้อเสนอปฏิรูปสถาบันพระมหากษัตริย์ 10 ข้อ” ในพื้นที่สาธารณะ กลายเป็นจุดเปลี่ยนเชิงวัฒนธรรมการเมืองสมัยใหม่³

ในประวัติศาสตร์ การยกเพดานคำถามไม่เคยฟรี—คนที่ยกเพดาน มักถูกกล่าวหาว่ารื้อบ้าน ทั้งที่หลายครั้ง เขาแค่อยากให้บ้านมีหน้าต่างให้หายใจ
19–20 ก.ย. 2563 — สนามหลวง และ “หมุดคณะราษฎรที่ 2”
การใช้พื้นที่เชิงสัญลักษณ์ ทำให้การชุมนุมมีน้ำหนักทางประวัติศาสตร์มากขึ้น พร้อมทั้งเพิ่มแรงต้านจากรัฐในเวลาเดียวกัน⁴

สัญลักษณ์คืออาวุธของคนมือเปล่า: มันไม่ทำให้ใครตาย แต่ทำให้เรื่องเล่าทั้งประเทศ “ขยับ” และเมื่อเรื่องเล่าขยับ อำนาจก็ต้องขยับตาม—อย่างน้อยก็ในใจคน
15–22 ต.ค. 2563 — สถานการณ์ฉุกเฉินที่มีความร้ายแรงใน กทม.
รัฐประกาศ “สถานการณ์ฉุกเฉินที่มีความร้ายแรง” และใช้เครื่องมือควบคุมการชุมนุมหลายรูปแบบ⁵

นี่คือฉากที่รัฐเริ่มแสดง “กำลังของกฎหมายและอาวุธ” เพื่อทดสอบว่า ฝั่งไหนจะเหนื่อยก่อน และในสงครามการเมือง ความเหนื่อยคือสิ่งที่ถูกออกแบบให้เป็นกับดัก
ปลายปี 2563–2564 — แปรรูปการชุมนุม: แฟลชม็อบ/คาร์ม็อบ/กระจายจุด
เมื่อโควิด-19 และการปราบปรามทำให้ต้นทุน “ลงถนน” สูงขึ้น การเคลื่อนไหวจึงกระจายตัวเพื่อรักษาพลังและชีวิต

เมื่อสนามใหญ่ถูกทำให้แพง—คนตัวเล็กก็ต้องเรียนรู้ “ยุทธวิธีพื้นที่เล็ก” จากสายน้ำกลายเป็นละอองฝน จากฝูงชนกลายเป็นฝูงมด ไม่ใช่เพื่อหลบหนี แต่เพื่อไม่ให้ถูกกวาดล้างในครั้งเดียว

4) หลักนิยม “ทุกคนคือแกนนำ”: อำนาจแบบกระจาย

แก่นยุทธศาสตร์: “ทุกคนคือแกนนำ” — เมื่อไม่มีศูนย์กลางเดียว การตัดหัวขบวนการจึงทำได้ยากขึ้น แต่ต้นทุนของการต่อสู้ก็ถูกกระจายไปสู่คนธรรมดามากขึ้นเช่นกัน

หากรัฐถนัดต่อสู้กับ “หอกเล่มเดียว” ขบวนการแบบเครือข่ายคือ “ฝนเข็มนับพัน” มันไม่ใช่พลังที่พุ่งทีเดียวแล้วจบ แต่มันคือแรงกดดันที่ทำให้รัฐต้องเฝ้าระวังทุกทิศ และนั่นเองทำให้ “การควบคุม” ต้องยืดเยื้อ—ซึ่งพาไปสู่การใช้ “คดี” เป็นเครื่องมือถ่วงเวลา

5) ถอยเชิงยุทธศาสตร์: จาก “ฝูงชน” สู่ “ฝูงมด”

การถอยของราษฎรไม่จำเป็นต้องแปลว่า “แพ้” หากถอยเพื่อรักษาโครงข่ายให้รอด ในเชิงยุทธศาสตร์ นี่คือการแปลงพลังจากรูปแบบที่ถูกตีได้ง่าย ไปสู่รูปแบบที่ “บานออก” และทนทานต่อการสลาย

ลดการปะทะตรง: จากการเผชิญหน้า ไปสู่การสื่อสาร วัฒนธรรม การสร้างความหมายร่วม
กระจายบทบาท: เมื่อแกนนำบางส่วนถูกดำเนินคดี เครือข่ายยังขยับได้
ส่งแรงสู่การเมืองระบบ: พลังทางความคิดบางส่วนไหลเข้าสู่สนามเลือกตั้งในยุคถัดมา

ภาพเปรียบ: จาก “ขบวนทัพหน้า” สู่ “กองโจรภูมิประเทศ” — ไม่หวังตีเมืองในวันเดียว แต่หวังทำให้เมืองต้องเปลี่ยนกติกาการอยู่ร่วมกันในที่สุด

6) วันนี้: คดีที่ยืดเวลาให้เป็นโทษ และบาดแผลที่ยังสะท้อน

6.1 คดีการเมือง: เวลาเป็นต้นทุนที่แพงที่สุด

ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนรายงานว่า ณ ปลายปี 2568 ยังมี “คดีที่ยังไม่สิ้นสุด” มากกว่า 628 คดี (ราว 46% ของคดีทั้งหมดในชุดข้อมูลที่รายงาน) ภาพนี้ชี้ว่าการต่อสู้ไม่ได้อยู่แค่บนถนน แต่ย้ายไปอยู่ในกระบวนการยุติธรรมที่ยาวนาน—ที่ทำให้ “เวลา” กลายเป็นบทลงโทษเงียบ ๆ ต่อชีวิตคนธรรมดา⁶

6.2 กรณี “บุ้ง เนติพร”: สัญญาณเตือนเชิงศีลธรรมของสังคม

การเสียชีวิตของ “เนติพร ‘บุ้ง’ สาเนาะสังข์คม” ระหว่างถูกคุมขัง หลังการอดอาหารประท้วง กลายเป็นจุดสะเทือนทางศีลธรรมต่อสาธารณะ ว่าความขัดแย้งเรื่องสิทธิ เสรีภาพ และการคุมขังระหว่างพิจารณาคดียังเป็นเรื่องร่วมสมัยที่ไม่ควรถูกทำให้ชินชา⁷⁸

6.3 สนามเลือกตั้ง: “ความนิยม” ในฐานะเงาสะท้อนของข้อเรียกร้อง

ในช่วงต้นเดือนมกราคม 2569 ผลสำรวจหลายสำนักสะท้อนความนิยมต่อ “พรรคประชาชน” สูงในกลุ่มผู้ตอบแบบสำรวจ เช่น ผลสำรวจผู้อ่านไทยรัฐออนไลน์ที่รายงานความนิยมพรรคประชาชนทะลุ 41%⁹ และรายงาน “สวนดุสิตโพล” ที่ระบุสัดส่วนการเลือกพรรคประชาชนในคำถามบางข้อ (เช่น ร้อยละ 33.56 ในคำถามเกี่ยวกับ ส.ส.เขต)¹⁰

หมายเหตุ: โพลแต่ละแบบมีข้อจำกัด (วิธีเก็บข้อมูล/กลุ่มตัวอย่าง/ช่องทางตอบ) จึงควรใช้เป็น “แนวโน้ม” ไม่ใช่ “คำทำนาย”

7) บทเรียนวิถีมดแดง: ชัยชนะเล็ก ๆ ที่ย้อนกลับไม่ได้

ถ้าการเมืองคือสนามที่ช้างเดิน—ชัยชนะของมดแดงไม่ใช่การล้มช้างในวันเดียว แต่คือการทำให้ช้าง “เดินอย่างไม่มั่นใจ” และต้องยอมรับว่าพื้นสนามไม่ใช่ของช้างฝ่ายเดียวอีกต่อไป

พลังจากความกระจาย: เมื่อไม่มีหัวเดียว การกำจัดด้วยวิธีตัดหัวจึงทำได้ยาก แต่ต้องแลกด้วยต้นทุนคดีที่กระจายสู่ผู้คนมากขึ้น
การยกเพดานคำถาม: บางประเด็นถูกทำให้กลายเป็นเรื่องสาธารณะ—และเมื่อเป็นสาธารณะแล้ว มันยากจะถูก “ลบให้หาย” เหมือนเดิม
ถอยเพื่ออยู่รอด: จากชุมนุมใหญ่สู่การเคลื่อนไหวที่ยืดหยุ่น—รักษาโครงข่ายไว้เพื่อวันข้างหน้า
ศักดิ์ศรีของคนธรรมดา: การยืนยันว่า “ชีวิตผู้ชุมนุม” สำคัญกว่าโมเมนตัม คือการมองการต่อสู้เป็นมาราธอน

บทสรุปแบบพงศาวดาร: ราษฎรอาจไม่ได้ชนะเร็ว แต่ได้ “เปลี่ยนสนาม”— และเมื่อสนามเปลี่ยน ช้างก็ต้องเดินระวัง ส่วนฝูงมด…จะกัดต่อไปในจังหวะที่เหมาะสม จนกติกาใหม่กลายเป็นสิ่งที่สังคม “ยอมรับว่าเป็นธรรมดา”

เชิงอรรถ

การยุบพรรคอนาคตใหม่ (21 ก.พ. 2563) — ดูสรุปเหตุการณ์และบริบทกฎหมาย/การเมืองจาก The Standard “On This Day”. ↩
ข้อเรียกร้อง 3 ข้อของ “เยาวชนปลดแอก” (18 ก.ค. 2563) — iLaw รวบรวมและอธิบายพัฒนาการข้อเรียกร้อง. ↩
“ธรรมศาสตร์จะไม่ทน” และข้อเสนอ 10 ข้อ (10 ส.ค. 2563) — TLHR บันทึกเหตุการณ์/ความหมายเชิงสัญลักษณ์. ↩
ชุมนุม 19–20 ก.ย. 2563 และ “หมุดคณะราษฎรที่ 2” — TLHR ประมวลเหตุการณ์ #19กันยาทวงอำนาจคืนราษฎร. ↩
ประกาศ “สถานการณ์ฉุกเฉินที่มีความร้ายแรง” ในเขต กทม. (ลงวันที่ 15 ต.ค. 2563) — ราชกิจจานุเบกษา (เอกสาร PDF). ↩
สถานะคดีการเมืองปลายปี 2568: “คดีที่ยังไม่สิ้นสุดกว่า 628 คดี” — TLHR รายงานปลายปี 2568. ↩
กรณีการเสียชีวิตของ “บุ้ง เนติพร” ระหว่างถูกคุมขัง — Human Rights Watch รายงาน (14 พ.ค. 2024). ↩
รายละเอียดการอดอาหารประท้วง/ข้อเรียกร้องด้านสิทธิและการประกันตัว — Amnesty International (14 พ.ค. 2024). ↩
ผลสำรวจผู้อ่านไทยรัฐออนไลน์ (ม.ค. 2569) รายงานความนิยม “พรรคประชาชน” ทะลุ 41% (รูปแบบโพลออนไลน์ของสื่อ). ↩
“คนไทยกับการเลือกตั้ง ปี 2569” — สวนดุสิตโพล (เอกสาร PDF) รายงานตัวเลขสนับสนุนในคำถามบางข้อ (เช่น ส.ส.เขตสังกัดพรรคประชาชน ร้อยละ 33.56). ↩

บรรณานุกรม (คัดสรร)

ลิงก์ถูกใส่เพื่อให้ตรวจสอบหลักฐานต้นทางได้โดยตรง

The Standard. “21 กุมภาพันธ์ 2563 - ศาลรัฐธรรมนูญสั่งยุบพรรคอนาคตใหม่...” เปิดอ่าน
iLaw. “1 ปี ม็อบเยาวชนปลดแอก: ข้อเรียกร้อง ‘ร่างรัฐธรรมนูญใหม่’ ยังไม่คืบหน้า.” เปิดอ่าน
Thai Lawyers for Human Rights (TLHR). “ประมวล #19กันยาทวงอํานาจคืนราษฎร...” เปิดอ่าน
Thai Lawyers for Human Rights (TLHR). “10 ข้อเรียกร้องปฏิรูปสถาบันกษัตริย์... #ธรรมศาสตร์จะไม่ทน.” เปิดอ่าน
ราชกิจจานุเบกษา. “ประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินที่มีความร้ายแรง (กทม.)” (15 ต.ค. 2563) เปิดอ่าน (PDF)
Thai Lawyers for Human Rights (TLHR). “ปี 2568... พบคดีที่ยังไม่สิ้นสุดกว่า 628 คดี...” เปิดอ่าน
Human Rights Watch. “Thai Youth Activist Dies in Custody.” (14 May 2024) เปิดอ่าน
Amnesty International. “Thailand: Tragic death of detained activist must be wake-up call.” (14 May 2024) เปิดอ่าน
ไทยรัฐออนไลน์. “แบบสำรวจความคิดเห็นและความเชื่อมั่นทางการเมือง ม.ค. 69” (รายงานความนิยมพรรคประชาชน 41%) เปิดอ่าน
สวนดุสิตโพล. “คนไทยกับการเลือกตั้ง ปี 2569” (เอกสาร PDF) เปิดอ่าน (PDF)

พงศาวดารพลเมือง อำนาจแบบกระจาย ต้นทุนคดี เพดานสนทนา วิถีมดแดง

สรุปแบบคันฉ่องส่องไทย

ราษฎรคือกองกำลังของคนมือเปล่า—ที่ยืนยันว่ากติกาไม่ใช่ของผู้ถืออาวุธเท่านั้น จุดชนวนเกิดจากความรู้สึกว่าเสียงคนรุ่นใหม่ถูกทำให้เงียบ แล้วขบวนการก็เปิดฉากด้วยสามข้อเรียกร้อง ก่อนยกเพดานคำถามให้สูงขึ้น

เมื่อรัฐยกระดับการควบคุม—ขบวนการก็แปรรูปพลังจากฝูงชนสู่ฝูงมด: กระจายตัว ยืดหยุ่น และทนทาน เพื่อไม่ให้ถูกกวาดในครั้งเดียว วันนี้คดีจำนวนมากยังยืดเยื้อ—เวลาถูกทำให้เป็นโทษ แต่เพดานสนทนาสาธารณะได้ถูกยกขึ้นแล้ว และนั่นคือชัยชนะที่ย้อนกลับยาก

3 วลี “คันฉ่อง”

ยกเพดานคำถาม — เพื่อให้บ้านเมืองหายใจ
ถอยเพื่ออยู่รอด — เพื่อให้การต่อสู้มีอนาคต
เปลี่ยนสนาม — จนช้างต้องเดินระวัง

วรรคทอง: “เมื่อฝูงมดเรียนรู้จังหวะ ช้างก็ต้องเรียนรู้ความเกรงใจ”