เจ้าสัวกับอำนาจรัฐ: สองทศวรรษหลังรัฐประหาร 2549–2569

ข้ามไปเนื้อหา

THOUGHT / POWER / SOCIETYนิทรรศการอ่านบนจอ · ฉบับ 26 ตุลาคม 2569

A VISUAL ESSAY · 2006–2026

เจ้าสัว
กับอำนาจรัฐ

สองทศวรรษหลังรัฐประหาร 2549
ความมั่งคั่งโตอย่างไร — และรัฐอยู่ตรงไหน

4 ตระกูลเดิม + 1 มหาเศรษฐีรายใหม่ในทำเนียบอ่านตัวเลข · ตามเส้นทางทุน · ตั้งคำถามกับกติกา

ภาพรวมเส้นเวลาอยู่วิทยาเจียรวนนท์รัตนาวะดีจิราธิวัฒน์สิริวัฒนภักดี+1 ประชาชนวิธีอ่านข้อมูลแหล่งอ้างอิง

I

THE BIG PICTURE

ความมั่งคั่งเพิ่มขึ้นมาก
แต่เส้นทางรวยไม่เหมือนกัน

ห้ากรณีศึกษานี้พาไปเห็นแบรนด์ระดับโลก ช่องทางขาย สัญญารับซื้อไฟฟ้า ทำเล และการซื้อกิจการ

เริ่มจากสิ่งที่ตัวเลขบอกได้

เปรียบเทียบฐานก่อนรัฐประหาร 19 กันยายน 2549 กับข้อมูล Forbes ปี 2569 มูลค่าของหลายกลุ่มเพิ่มขึ้นอย่างมาก แต่ตัวเลขสองปลายทางยังไม่บอกว่าเพิ่มขึ้นเพราะเหตุใด[1] [2]

“รวยขึ้นหลัง” ≠ “รวยขึ้นเพราะ”ตลอดช่วงศึกษามีทั้งรัฐบาลเลือกตั้ง รัฐบาลจากรัฐประหาร การลงทุนต่างประเทศ และการเปลี่ยนแปลงตลาดโลก การเชื่อมเหตุและผลต้องตรวจเป็นรายนโยบายและรายธุรกรรม

มูลค่าปี 2569

พันล้านดอลลาร์สหรัฐ · สเกลเดียวกัน เริ่มจากศูนย์

อยู่วิทยา

47.0

เจียรวนนท์

36.6

รัตนาวะดี

17.6

จิราธิวัฒน์

11.7

สิริวัฒนภักดี

11.5

กราฟนี้แสดงมูลค่าปลายทาง ไม่ใช่อันดับผู้รวยเพิ่มเร็วที่สุด หน่วยที่ Forbes นับมีทั้งครอบครัว พี่น้อง และบุคคล[2]

บัญชีเปรียบเทียบ · อ่านข้อจำกัดคู่กับตัวเลข

กลุ่มทุน	2549	2569	ส่วนต่าง	หมายเหตุ
อยู่วิทยา	2.805	47.0	+44.195	ฐานตระกูลโดยประมาณ
เจียรวนนท์	2.3	36.6	+34.3	ขอบเขตผู้ถูกนับเปลี่ยน
รัตนาวะดี	ไม่มีฐาน	17.6	ไม่คำนวณ	Forbes ระบุชื่อสารัชถ์เป็นรายบุคคล
จิราธิวัฒน์	1.2	11.7	+10.5	ประมาณ 9.75 เท่าของฐานเดิม
สิริวัฒนภักดี	3.2	11.5	+8.3	ประมาณ 3.59 เท่าของฐานเดิม

หน่วย: พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ณ ราคาขณะนั้น ไม่หักเงินเฟ้อ ส่วนต่างคำนวณจากค่าที่เผยแพร่; ฐานอยู่วิทยารวมเฉลียว 2.7 + เฉลิม 0.105 = 2.805 ตัวเลขทศนิยมไม่หมายถึงความแม่นยำของการประเมิน[1] [2]

เหตุใดจึงไม่ใช้ชื่อ “ห้าตระกูลที่รวยเพิ่มมากที่สุด”?ยังไม่มีฐานตระกูลที่ปรับขอบเขตตรงกันครบทุกกลุ่ม และไม่มีตัวเลขสารัชถ์ปี 2549 นิทรรศการจึงเสนอห้ากรณีสำคัญในกลุ่มบนสุด แทนการรับรองอันดับการเพิ่มขึ้นตลอดยี่สิบปี

II

HISTORICAL CONTEXT

วางการเมืองกับธุรกิจ
บนเส้นเวลาเดียวกัน

เส้นเวลาแสดงลำดับเหตุการณ์ ไม่ได้ใช้แทนหลักฐานความเป็นเหตุเป็นผล

2549ฐาน Forbes เผยแพร่เดือนกรกฎาคม
รัฐประหาร 19 กันยายน

2553–56โครงการ SPP / IPP ของกลุ่ม GULF
CP ALL เข้าแม็คโคร

2557รัฐประหาร 22 พฤษภาคม
โครงการ IPP สำคัญปี 2556 เกิดก่อนหน้านี้

2559–66ดีล Big C / SABECO / โลตัส
และการควบรวมทรู–ดีแทค

2568–69GULF–INTUCH ควบรวม
18 มิถุนายน 2569: วันประเมินปลายทาง

เหตุการณ์ธุรกิจตรวจจากเอกสารบริษัท ตลาดหลักทรัพย์ฯ และทำเนียบ Forbes[1] [2] [4] [5] [8] [9] [14] [15]

III

FIVE PATHS TO WEALTH

เปิดแฟ้มทุน 5 กลุ่ม

แต่ละแฟ้มแยกเหตุการณ์ที่มีเอกสาร ข้อวิเคราะห์ และจุดที่หลักฐานยังไปไม่ถึง

แฟ้ม / 01

อยู่วิทยา

YOOVIDHYA

จากสูตรเครื่องดื่ม สู่การถือหุ้นในแบรนด์ที่ขายทั่วโลก

กรรมสิทธิ์ในแบรนด์ระดับโลก

47.0

พันล้านดอลลาร์สหรัฐมูลค่า Forbes ปี 2569 [2]

13.969

พันล้านกระป๋องทั่วโลก · ยอดขาย Red Bull ปี 2568 [3]

2549Forbes แยกเฉลียว 2.7 และเฉลิม 0.105 พันล้านดอลลาร์

2568Red Bull รายงานยอดขายทั่วโลก 13.969 พันล้านกระป๋อง

2569Forbes ประเมินเฉลิมและครอบครัว 47 พันล้านดอลลาร์

เอกสารประกอบแฟ้ม [1] [2] [3]

กรอบอธิบาย · กลไกทางเศรษฐกิจ

ถือหุ้นในแบรนด์→ยอดขายทั่วโลก→ผลตอบแทนและมูลค่าธุรกิจ

ความมั่งคั่งโตอย่างไร

ผู้ถือกรรมสิทธิ์ในธุรกิจที่ขยายทั่วโลกสามารถมั่งคั่งขึ้นจากรายได้ซึ่งเกิดนอกประเทศไทย ความเติบโตของธุรกิจและการประเมินมูลค่าหุ้นเอกชนจึงเป็นส่วนสำคัญของเรื่องนี้

หลักฐานเชื่อมโยงและขอบเขต

รัฐอยู่ตรงไหน

หลักฐานชุดนี้อธิบายการเติบโตของธุรกิจระดับโลกได้ชัด แต่ยังไม่แสดงว่ารัฐบาลหลังรัฐประหารเป็นสาเหตุหลักของความมั่งคั่งที่เพิ่มขึ้น [3]

ข้อจำกัดที่ต้องอ่านพร้อมกัน

รวมเฉลียวกับเฉลิมเป็นฐานเบื้องต้น ไม่ได้ตรวจยืนยันขอบเขตทรัพย์สินของทายาททุกคนให้ตรงกันทั้งสองปี ห้ามใช้ทรัพย์สินเฉลิมคนเดียวในปี 2549 เทียบทั้งครอบครัวปี 2569

คำถามชวนมองต่อ — เมื่อธุรกิจเติบโตทั่วโลก ผลตอบแทนจากแรงงาน การจัดจำหน่าย และกรรมสิทธิ์ ถูกแบ่งกันอย่างไร?

แฟ้ม / 02

เจียรวนนท์

CHEARAVANONT

ขยายจากฐานอาหาร ไปยังค้าส่ง ค้าปลีก และบริการสื่อสาร

การผลิต · ช่องทางขาย · โครงข่าย

36.6

พันล้านดอลลาร์สหรัฐมูลค่า Forbes ปี 2569 [2]

3 จุดเปลี่ยน

แม็คโคร · โลตัส · ทรู–ดีแทค [4] [5]

2556CP ALL เข้าเป็นผู้ถือหุ้นใหญ่แม็คโคร

2563กลุ่มซีพีลงทุนซื้อโลตัส; ผู้กำกับอนุญาตพร้อมเงื่อนไข

2566ทรู–ดีแทคจดทะเบียนควบรวมเสร็จ 1 มีนาคม

เอกสารประกอบแฟ้ม [1] [2] [4] [5] [6] [7]

กรอบอธิบาย · กลไกทางเศรษฐกิจ

ผลิตและจัดหา→กระจายผ่านเครือข่าย→ขยายฐานลูกค้า

ความมั่งคั่งโตอย่างไร

การมีธุรกิจหลายช่วงของห่วงโซ่เพิ่มโอกาสประสานต้นทุน การกระจายสินค้า และฐานลูกค้า พร้อมตั้งคำถามเรื่องอำนาจต่อรองกับผู้ผลิตรายเล็ก ผลดีและผลเสียต้องตรวจจากเงื่อนไขการค้าจริง

หลักฐานเชื่อมโยงและขอบเขต

รัฐอยู่ตรงไหน

การอนุญาตรวมซีพี–โลตัส และการรับทราบควบรวมทรู–ดีแทคพร้อมมาตรการกำกับ เป็นการตัดสินใจที่ทำให้โครงสร้างธุรกิจใหม่เกิดขึ้นได้ [4] [5] [6] [7]

ข้อจำกัดที่ต้องอ่านพร้อมกัน

ฐานปี 2549 ระบุธนินท์ ส่วนปี 2569 ระบุพี่น้องเจียรวนนท์ ส่วนต่างจึงไม่ใช่ผลตอบแทนของพอร์ตเดียวกันอย่างเคร่งครัด และยังแยกไม่ได้ว่านโยบายใดสร้างมูลค่าเพิ่มเท่าใด

คำถามชวนมองต่อ — เมื่อช่องทางขายและผู้ให้บริการกระจุกตัว ใครมีทางเลือกและอำนาจต่อรองเพิ่มขึ้น?

แฟ้ม / 03

รัตนาวะดี

SARATH RATANAVADI

จากโครงการไฟฟ้าและสัญญาระยะยาว สู่ฐานพลังงานและดิจิทัล

สัญญารับซื้อไฟฟ้า · การระดมทุน

17.6

พันล้านดอลลาร์สหรัฐมูลค่า Forbes ปี 2569 [2]

+14.2

พันล้านดอลลาร์ · เปรียบเทียบเฉพาะ 2561–2569 [2] [10]

2553–55ได้รับโครงการ SPP 12 แห่ง และลงนามสัญญากับ กฟผ.

2556IPD ได้รับโครงการ IPP สองแห่ง และลงนามสัญญารับซื้อไฟฟ้า

2568GULF–INTUCH ควบรวมเสร็จ 1 เมษายน

เอกสารประกอบแฟ้ม [2] [8] [9] [10]

กรอบอธิบาย · กลไกทางเศรษฐกิจ

โครงการและสัญญา→จัดหาเงินลงทุน→รายได้และมูลค่าหุ้น

ความมั่งคั่งโตอย่างไร

สัญญารับซื้อระยะยาวช่วยให้ประเมินรายได้ในอนาคตได้ชัดขึ้น และรองรับการจัดหาเงินทุน มูลค่าที่ตลาดประเมินยังขึ้นกับต้นทุน หนี้ ความเสี่ยง และผลการดำเนินงาน

หลักฐานเชื่อมโยงและขอบเขต

รัฐอยู่ตรงไหน

เห็นความสัมพันธ์กับรัฐโดยตรงผ่านโครงการและสัญญารับซื้อไฟฟ้า แต่โครงการสำคัญปี 2556 เกิดในรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ก่อนรัฐประหาร 2557 ต้องอธิบายความต่อเนื่องข้ามรัฐบาลด้วย [9] [10]

ข้อจำกัดที่ต้องอ่านพร้อมกัน

ไม่มีตัวเลขทรัพย์สินปี 2549 จึงไม่ตั้งฐานเป็นศูนย์ ฐานรองใช้ Forbes ทำเนียบไทยปี 2561 ที่ 3.4 พันล้านดอลลาร์; ไม่ใช่การวัดเพิ่มขึ้นตลอดยี่สิบปี

คำถามชวนมองต่อ — วิธีคัดเลือกโครงการและเงื่อนไขสัญญา แบ่งผลตอบแทนกับความเสี่ยงให้ผู้ลงทุนและผู้ใช้ไฟอย่างไร?

แฟ้ม / 04

จิราธิวัฒน์

CHIRATHIVAT

จากห้างในไทย สู่การลงทุนต่างประเทศและพื้นที่มูลค่าสูง

ค้าปลีก · ทำเล · ทุนข้ามชาติ

11.7

พันล้านดอลลาร์สหรัฐมูลค่า Forbes ปี 2569 [2]

9.75 เท่า

มูลค่าปี 2569 เทียบฐาน 2549 · ยังไม่หักเงินเฟ้อ [1] [2]

2554ซื้อ Rinascente ในอิตาลี

2559 / 2563ซื้อ Big C เวียดนาม / Central Retail เข้าตลาดหลักทรัพย์

2565กลุ่มเซ็นทรัลร่วมลงทุนใน Selfridges Group

เอกสารประกอบแฟ้ม [1] [2] [11] [12] [13]

กรอบอธิบาย · กลไกทางเศรษฐกิจ

เข้าถึงทำเลและทุน→พัฒนาพื้นที่และค้าปลีก→รายได้และมูลค่ากิจการ

ความมั่งคั่งโตอย่างไร

ฐานธุรกิจประกอบด้วยการขายสินค้า การพัฒนาอสังหาริมทรัพย์ และการลงทุนต่างประเทศ ต้องแยกกลุ่มเซ็นทรัลออกจาก Central Retail เพราะทุกดีลไม่ได้อยู่ในบริษัทเดียวกัน

หลักฐานเชื่อมโยงและขอบเขต

รัฐอยู่ตรงไหน

Dusit Central Park เป็นกรณีศึกษาสิทธิใช้ที่ดินระยะยาว เอกสาร Central Pattana ปี 2565 แสดงโครงสร้างเช่าช่วง โดยดุสิตธานีถือสัญญาหลักกับสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ตามชื่อขณะนั้น ต้องแยกสถาบันเจ้าของที่ดินออกจากรัฐบาล [11] [12] [13]

ข้อจำกัดที่ต้องอ่านพร้อมกัน

การมีสัญญาเช่าไม่ยืนยันการให้สิทธิพิเศษโดยมิชอบ ต้องตรวจราคา เงื่อนไข และทางเลือกเปรียบเทียบ; Big C เวียดนามเป็นคนละกิจการกับ Big C ไทย

คำถามชวนมองต่อ — การลงทุนโครงสร้างพื้นฐานและสิทธิใช้ทำเลเพิ่มมูลค่าพื้นที่อย่างไร และสังคมได้รับส่วนแบ่งแบบใด?

แฟ้ม / 05

สิริวัฒนภักดี

SIRIVADHANABHAKDI

ต่อยอดฐานทุนเดิม ด้วยกิจการค้าปลีกและเครื่องดื่มในภูมิภาค

ฐานเครื่องดื่ม · ซื้อกิจการ · ตลาดภูมิภาค

11.5

พันล้านดอลลาร์สหรัฐมูลค่า Forbes ปี 2569 [2]

53.59%

สัดส่วนหุ้น SABECO ที่เข้าซื้อผ่าน Vietnam Beverage ปี 2560 [15]

2549เป็นอันดับหนึ่งของทำเนียบไทย ก่อนรัฐประหาร

2559BJC ในกลุ่ม TCC ซื้อหุ้น Big C ไทยจาก Casino

2560Vietnam Beverage เข้าซื้อหุ้น SABECO 53.59%

เอกสารประกอบแฟ้ม [1] [2] [14] [15]

กรอบอธิบาย · กลไกทางเศรษฐกิจ

ฐานธุรกิจเดิม→ระดมเงินซื้อกิจการ→ขยายสินค้าและตลาด

ความมั่งคั่งโตอย่างไร

ทุนขนาดใหญ่ใช้ฐานรายได้และความสามารถระดมเงินขยายกิจการ แต่ราคาซื้อไม่ใช่ความมั่งคั่งที่เพิ่มขึ้นโดยอัตโนมัติ ต้องนับหนี้ ต้นทุน และผลตอบแทนของดีลด้วย

หลักฐานเชื่อมโยงและขอบเขต

รัฐอยู่ตรงไหน

ธุรกิจเครื่องดื่มขึ้นกับกติกาผลิต ภาษี และการจำหน่าย ส่วน SABECO เป็นกรณีการขายหุ้นโดยรัฐเวียดนาม จึงเห็นบทบาทรัฐหลายประเทศในเส้นทางขยายทุน [14] [15]

ข้อจำกัดที่ต้องอ่านพร้อมกัน

เป็นกลุ่มทุนใหญ่ก่อนปี 2549 อยู่แล้ว หลักฐานดีลหลังจากนั้นยังไม่บอกว่ารัฐประหารไทยสร้างมูลค่าเพิ่มเท่าใด และต้องตรวจขอบเขตการรวมทรัพย์สินครอบครัวให้ตรงกัน

คำถามชวนมองต่อ — ใครเข้าถึงเงินทุนเพื่อซื้อกิจการขนาดใหญ่ได้ และผู้ประกอบการรายใหม่มีโอกาสแข่งขันเพียงใด?

IV

WHAT THE EVIDENCE SUPPORTS

ข้อสรุปมีน้ำหนักต่างกัน

รัฐจัดสรรสิทธิ กำหนดการแข่งขัน
และแบ่งความเสี่ยง
ผลต่อความมั่งคั่งต้องตามดูเป็นรายกรณี

01 / ยืนยันจากข้อมูลได้มูลค่าความมั่งคั่งของหลายกลุ่มเพิ่มขึ้นมาก ขณะที่สี่ตระกูลเดิมมีความต่อเนื่องในกลุ่มบนสุด งานวิจัย Hewison ตรวจความต่อเนื่องนี้ถึงปี 2562[16]

02 / เห็นกลไกเชื่อมกับรัฐโครงการไฟฟ้า สัญญารับซื้อ และการตัดสินใจควบรวม แสดงบทบาทรัฐที่ตรวจสอบได้ แต่ยังไม่ใช่หลักฐานว่ามีการเอื้อประโยชน์โดยมิชอบ

03 / ยังระบุตัวเลขเหตุและผลไม่ได้ส่วนเพิ่มของทรัพย์สินที่เกิดจากรัฐประหารโดยเฉพาะยังคำนวณไม่ได้ ต้องแยกผลตลาดโลก การลงทุน หนี้ ราคาหุ้น และขอบเขตครอบครัว

+1

THE PEOPLE IN THE EQUATION

ใครอยู่นอกโต๊ะเจรจา?

คนหนึ่งคนอาจรับผลจากการขยายทุนหลายฐานะพร้อมกัน การประเมินเศรษฐกิจจึงต้องดูอำนาจต่อรองด้วย

คนทำงาน

ค่าจ้าง ความมั่นคง และส่วนแบ่งจากผลิตภาพเพิ่มตามหรือไม่?

ผู้ผลิตรายเล็ก

เข้าถึงตลาดและต่อรองเงื่อนไขการค้าได้เพียงใด?

ผู้บริโภค

ประสิทธิภาพที่เพิ่มขึ้นส่งผ่านเป็นราคา คุณภาพ และทางเลือกอย่างไร?

ประชาชน

ตรวจสอบการจัดสรรสิทธิและภาระความเสี่ยงร่วมกันได้หรือไม่?

คำถามปลายทาง:
ความเติบโตสร้างผลตอบแทนให้ใคร
และใครมีเสียงกำหนดกติกา?

ส่วนนี้เป็นคำถามและกรอบวิเคราะห์ทางนโยบาย ไม่ใช่ข้อค้นพบเชิงสถิติว่าผลตอบแทนของแต่ละกลุ่มเปลี่ยนไปแล้วเท่าใด

V

READING THE NUMBERS

วิธีอ่านข้อมูลอย่างเป็นธรรม

1. วัดความมั่งคั่งสุทธิที่ประเมิน ไม่ใช่เงินสด รายได้บริษัท กำไร หรือมูลค่าทรัพย์สินรวมของบริษัททั้งหมด การมีหุ้นไม่ได้หมายถึงถือเงินสดเท่ามูลค่าหุ้น
2. ใช้ดอลลาร์ ณ ราคาขณะนั้น ไม่ปรับเงินเฟ้อหรือผลอัตราแลกเปลี่ยน มูลค่าขึ้นลงตามราคาหุ้นและวิธีประเมินกิจการเอกชน
3. ปี 2549 กับ 2569 ไม่ใช่วันครบรอบเดียวกัน ฐานเผยแพร่กรกฎาคม 2549 ก่อนรัฐประหาร ส่วนปลายทางประเมิน 18 มิถุนายน 2569 ชื่อ “สองทศวรรษ” ใช้ในความหมายช่วงประวัติศาสตร์โดยประมาณ
4. ขอบเขตสมาชิกเปลี่ยน อยู่วิทยารวมสองรายการเดิม; เจียรวนนท์เปลี่ยนจากชื่อธนินท์เป็นพี่น้อง; สารัชถ์ระบุบุคคลและไม่มีฐานปี 2549 จึงไม่รับรองการจัดอันดับส่วนเพิ่มตลอดยี่สิบปี
5. แยกเหตุการณ์ ข้อวิเคราะห์ และข้อกล่าวหา การได้รับสัญญาหรืออนุญาตควบรวมพิสูจน์ความสัมพันธ์ทางธุรกิจและการกำกับได้ การกล่าวถึงการสั่งการรัฐหรือทุจริตต้องใช้หลักฐานอีกระดับ
6. เอกสารบริษัทบอกธุรกรรมได้ แต่มีมุมของผู้ประกอบการ งานองค์กรผู้บริโภคและงานวิชาการช่วยวิเคราะห์ ควรอ่านประกบคำสั่งต้นฉบับ งบการเงิน และผลติดตามจริงก่อนสรุปผลกระทบเฉพาะ
7. ขอบเขตเนื้อหา เป็นนิทรรศการกรณีศึกษาทุนเอกชนห้ากลุ่ม ไม่ใช่บัญชีความมั่งคั่งครบทุกครอบครัวหรือทุกสถาบันในไทย

VI

SOURCE ROOM

ตามหลักฐานต่อได้ที่นี่

หมายเลขอ้างอิงในเรื่องเชื่อมมายังรายการนี้ กดชื่อเอกสารเพื่ออ่านต้นทาง

1. Forbes · Thailand’s Top 40 · 2549 ↗ฐานความมั่งคั่งก่อนรัฐประหาร ปี 2549; แยกเฉลียวและเฉลิม
2. Forbes Thailand · 50 มหาเศรษฐีไทย · 2569 ↗ปลายทาง ณ 18 มิถุนายน 2569 และวิธีประเมิน
3. Red Bull · ยอดขายทั่วโลก ↗ยอดขาย 13.969 พันล้านกระป๋องในปี 2568
4. CP Axtra · Company overview ↗แม็คโคร 2556 และการลงทุนโลตัส 2563
5. ตลาดหลักทรัพย์ฯ · การควบรวมทรู–ดีแทค ↗จดทะเบียนควบรวม 1 มีนาคม 2566
6. พรเทพ เบญญาภิกุล · ติดตามการรวมธุรกิจซีพี–โลตัส ↗งานวิเคราะห์เผยแพร่ผ่านสภาองค์กรของผู้บริโภค ไม่ใช่คำสั่งต้นฉบับของผู้กำกับ
7. OECD · Broadband connectivity in Thailand ↗การรับทราบควบรวมทรู–ดีแทคและมาตรการกำกับ
8. GULF · รายงานประจำปี 2562 ↗ลำดับโครงการ SPP / IPP และสัญญาซื้อขายไฟฟ้า
9. GULF · Company background ↗ควบรวม GULF–INTUCH เสร็จ 1 เมษายน 2568
10. Forbes · Thailand rich list · 2561 ↗ฐานรองของสารัชถ์ 3.4 พันล้านดอลลาร์
11. Central Retail · Our milestones ↗Rinascente / Big C เวียดนาม / เข้าตลาดหลักทรัพย์
12. Central Group · ธุรกิจห้างในยุโรป ↗การขยายธุรกิจถึง Selfridges ในปี 2565
13. Central Pattana · ทรัพย์สินภายใต้การบริหาร 2565 ↗โครงสร้างเช่าช่วงที่ดิน Dusit Central Park ตามเอกสารขณะนั้น
14. Casino · ขายหุ้น Big C ไทย · 2559 ↗ผู้ขายแจ้งมูลค่าธุรกรรม 3.1 พันล้านยูโร
15. ThaiBev · ประกาศซื้อหุ้น SABECO · 2560 ↗โครงสร้างการซื้อหุ้น 53.59%
16. Kevin Hewison · Crazy Rich Thais ↗งานวิจัยข้อมูล Forbes 2549–2562; ตีพิมพ์ Journal of Contemporary Asia

สำหรับใช้บรรยายหรือเผยแพร่ต่อรักษาเชิงอรรถเรื่องวิธีนับครอบครัวไว้คู่กับตาราง และใช้ชื่อ “ห้ากรณีศึกษา” เพื่อให้ระดับข้อสรุปตรงกับหลักฐาน ก่อนอ้างข้อมูลเป็นสถานะปัจจุบัน ควรตรวจต้นทางอีกครั้ง

เจ้าสัวกับอำนาจรัฐ · นิทรรศการอ่านบนจอ
เรียบเรียงข้อมูลสำหรับการบรรยาย · 26 ตุลาคม 2569กลับขึ้นด้านบน ↑

บทความกึ่งวิชาการ · นโยบายสาธารณะและสิ่งแวดล้อม

ต้นทุนแฝงของแลนด์บริดจ์:
เมื่อโครงสร้างพื้นฐานนำหน้าคำถามเรื่องความยุติธรรม

ว่าด้วยภาระทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมที่ประชาชนท้องถิ่นต้องรับแทนโครงการ SEC

📅 10 มิถุนายน 2569 📂 คันฉ่องส่องไทย โดย ดร. เพียงดิน รักไทย ✍️ สังเคราะห์จากแหล่งข้อมูลเชิงนโยบายและสิ่งแวดล้อม

บทคัดย่อ

บทความนี้วิเคราะห์ผลกระทบและสิ่งน่ากังวลจากโครงการแลนด์บริดจ์ชุมพร–ระนองในฐานะโครงสร้างนำร่องของระเบียงเศรษฐกิจภาคใต้ (SEC) โดยเสนอว่าการประเมินความคุ้มค่าของโครงการที่ผ่านมามีข้อบกพร่องเชิงโครงสร้าง กล่าวคือ รัฐนับรายได้ที่คาดว่าจะได้จาก GDP ใหม่ แต่ละเลยการนับ "ต้นทุนแฝง" ทั้งในรูปของภาระภาษีสาธารณะที่ต้องใช้รองรับเมืองอุตสาหกรรมใหม่ และค่าใช้จ่ายที่ประชาชนท้องถิ่นต้องควักจ่ายโดยตรงเพื่อรับมือกับมลพิษที่พวกเขาไม่ได้ก่อ บทความนี้เสนอกรอบวิเคราะห์ "การเก็บภาษีสองชั้น" และเรียกร้องให้มีการประเมิน EHIA ที่ครอบคลุมมิติเศรษฐกิจครัวเรือนและมูลค่าเศรษฐกิจเดิมอย่างเป็นระบบ

คำสำคัญ: แลนด์บริดจ์ · ระเบียงเศรษฐกิจภาคใต้ · ต้นทุนแฝง · ภาษีเงียบ · ระนอง · ชุมพร · EEC · EHIA · การพัฒนาที่ยั่งยืน

1. บทนำ: โครงการที่ใหญ่กว่าที่โฆษณา

โครงการแลนด์บริดจ์ชุมพร–ระนอง มักถูกนำเสนอในพื้นที่สาธารณะในฐานะ "โครงการโลจิสติกส์" ที่จะย่นระยะเวลาขนส่งสินค้าระหว่างมหาสมุทรอินเดียกับอ่าวไทย ลดการพึ่งพาช่องแคบมะละกา และดึงดูดเม็ดเงินลงทุนจากต่างประเทศในระดับล้านล้านบาท ฝ่ายสนับสนุนโครงการมักย้ำว่านี่คือ "โครงสร้างพื้นฐาน" ไม่ใช่นิคมอุตสาหกรรม และด้วยเหตุนี้ ข้อกังวลเรื่องสิ่งแวดล้อมและชุมชนจึงถูกมองว่าเกินจริง

แต่การอ่านโครงการแลนด์บริดจ์โดยตัดขาดจากกรอบระเบียงเศรษฐกิจภาคใต้ (Southern Economic Corridor: SEC) เป็นการมองที่บิดเบือนความจริงอย่างสำคัญ แลนด์บริดจ์ไม่ได้ดำรงอยู่เพียงลำพัง แต่ทำหน้าที่เป็น โครงสร้างนำร่อง (anchor infrastructure) ที่จะเปิดพื้นที่ให้กับ SEC ซึ่งประกอบด้วยเขตส่งเสริมเศรษฐกิจพิเศษ การเปลี่ยนการใช้ที่ดิน เมืองแรงงาน คลังสินค้า ลานตู้ โรงงานแปรรูป อุตสาหกรรมต่อเนื่อง และระบบสาธารณูปโภคขนาดใหญ่¹ ดังนั้น คำถามที่แท้จริงจึงไม่ใช่ "ท่าเรือจะขนสินค้าได้เร็วขึ้นหรือไม่" แต่คือ "เมื่อเมืองอุตสาหกรรมใหม่เกิดขึ้น ใครจะเป็นผู้รับผิดชอบต้นทุนหลังบ้านทั้งหมด"

"ถ้ามองแค่ Land Bridge ฝ่ายสนับสนุนอาจบอกว่านี่เป็นแค่โลจิสติกส์ ไม่ใช่นิคมอุตสาหกรรม แต่ถ้ามองให้ครบทั้งระบบ จะเห็นว่า Land Bridge คือโครงสร้างนำร่องที่จะเปิดพื้นที่ให้ SEC ตามมา"
— วารีเทวะ, GreenNews, 9 มิถุนายน 2569

2. มลพิษไม่เคยฟรี: กรอบวิเคราะห์ต้นทุนแฝง

ในทางเศรษฐศาสตร์สิ่งแวดล้อม แนวคิด externality หรือ "ผลภายนอก" หมายถึงต้นทุนหรือผลประโยชน์ที่ไม่ได้รับการสะท้อนในราคาตลาดหรืองบประมาณโครงการ² ในกรณีของโครงการอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ ต้นทุนภายนอกเชิงลบ (negative externalities) มักตกอยู่กับชุมชนท้องถิ่นในรูปแบบที่หลากหลาย ทั้งที่มองเห็นได้ชัดและที่แฝงอยู่ในชีวิตประจำวัน

หลักการพื้นฐานที่ควรนำมาใช้ในการวิเคราะห์โครงการแลนด์บริดจ์–SEC คือ: มลพิษไม่เคยหายไปเอง มันเพียงถูกโอนจากบัญชีของผู้ก่อไปสู่บัญชีของผู้ได้รับผลกระทบ คำถามจึงไม่ใช่ว่า "มลพิษจะเกิดขึ้นหรือไม่" แต่คือ "ต้นทุนของมลพิษจะตกอยู่ที่ใคร"

💧 ต้นทุนทางน้ำ

น้ำเสียจากอุตสาหกรรมต้องการระบบบำบัด ค่าตรวจสอบคุณภาพน้ำ ค่าฟื้นฟูหากเกิดการรั่วไหล และค่าน้ำประปาทางเลือกสำหรับครัวเรือนที่ไม่สามารถใช้แหล่งน้ำเดิมได้

🌬️ ต้นทุนทางอากาศ

ฝุ่น ควัน และสารอินทรีย์ระเหยจากโรงงานและพื้นที่ก่อสร้างขนาดใหญ่ก่อให้เกิดภาระค่ารักษาพยาบาล ค่าเครื่องฟอกอากาศ และความสูญเสียด้านสุขภาพระยะยาว

🏥 ต้นทุนสาธารณสุข

การเพิ่มขึ้นของประชากรและกิจกรรมอุตสาหกรรมทำให้ระบบสาธารณสุขเดิมต้องขยายโครงสร้าง โรงพยาบาล เตียง แพทย์ พยาบาล และงบประมาณฉุกเฉิน

🏘️ ต้นทุนชุมชน

ราคาที่ดินและบ้านในพื้นที่มลพิษตกต่ำ รีสอร์ทและธุรกิจท่องเที่ยวสูญเสียลูกค้า และค่าครองชีพโดยรวมสูงขึ้นจากประชากรแฝงที่หลั่งไหลเข้ามา

3. บทเรียนจาก EEC: กรณีศึกษาที่ไม่ควรถูกลืม

เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) เป็นตัวอย่างร่วมสมัยที่ใกล้ชิดที่สุดของการพัฒนาระเบียงเศรษฐกิจในไทย และบทเรียนจาก EEC ควรถูกนำมาพิจารณาอย่างจริงจังก่อนที่แลนด์บริดจ์–SEC จะดำเนินต่อไป

EEC ก่อตั้งขึ้นในพื้นที่ที่มีโครงสร้างพื้นฐานอุตสาหกรรมเดิมอยู่แล้ว มีเมืองขนาดกลางรองรับ และมีประสบการณ์ด้านการจัดการนิคมอุตสาหกรรมยาวนานหลายทศวรรษ³ กระนั้น EEC ก็ยังประสบปัญหาขยะอุตสาหกรรม กากของเสีย น้ำเสียในคลองสาธารณะ ปัญหาอากาศในพื้นที่ใกล้นิคม ประชากรแฝงที่ระบบท้องถิ่นรองรับไม่ทัน และภาระงบประมาณขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ⁴

ถ้าเขตเศรษฐกิจขนาดใหญ่ในภาคตะวันออก ซึ่งมีโครงสร้างพื้นฐานเดิม มีเมืองรองรับ และมีประสบการณ์ด้านอุตสาหกรรมอยู่แล้ว ยังต้องเผชิญกับปัญหาเหล่านี้ — แล้วระนองกับชุมพร ซึ่งฐานเศรษฐกิจผูกอยู่กับทะเล ป่า เกษตร และการท่องเที่ยว จะรับแรงกระแทกแบบเดียวกันได้แค่ไหน?

ข้อแตกต่างที่สำคัญระหว่าง EEC กับพื้นที่แลนด์บริดจ์–SEC คือ ระนองและชุมพรไม่ได้เป็นพื้นที่อุตสาหกรรมเดิม ฐานเศรษฐกิจของสองจังหวัดนี้ยังผูกอยู่กับทรัพยากรธรรมชาติที่เปราะบางและไม่สามารถสร้างทดแทนได้ง่าย ซึ่งทำให้ความเสี่ยงจากการพัฒนาอุตสาหกรรมหนักมีความรุนแรงกว่าในทางโครงสร้าง

4. ทุนเดิมที่ถูกมองข้าม: มูลค่าเศรษฐกิจที่ไม่ได้นับในสมการ

การประเมินความคุ้มค่าของโครงการแลนด์บริดจ์–SEC ที่ผ่านมามักวิเคราะห์เฉพาะ "มูลค่าที่จะเกิดขึ้นใหม่" ได้แก่ รายได้จากค่าสัมปทาน การจ้างงานในภาคอุตสาหกรรม และตัวเลข GDP ที่คาดการณ์ไว้ แต่ละเลยการนับ "มูลค่าเดิมที่อาจถูกลดทอน" ซึ่งเป็นข้อบกพร่องพื้นฐานในการวิเคราะห์ต้นทุน–ผลประโยชน์ (Cost–Benefit Analysis) ของโครงการ

พื้นที่	ทุนเดิมที่มีอยู่แล้ว	ศักยภาพที่ยังไม่ได้ต่อยอด
ระนอง	น้ำพุร้อน น้ำแร่ธรรมชาติ ป่าฝนคาร์บอนสูง ชายฝั่งอันดามัน ประมงพื้นบ้าน การท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ	เมืองฟื้นฟูสุขภาพ (Wellness City) เศรษฐกิจน้ำแร่ การท่องเที่ยวเชิงสุขภาพระดับนานาชาติ
ชุมพร	หมู่เกาะ แหล่งดำน้ำ ประมงอ่าวไทย สวนผลไม้ กาแฟ อาหารทะเล ห่วงโซ่การท่องเที่ยวเกาะเต่า–เกาะพะงัน	เมืองทะเลคุณภาพ แหล่งท่องเที่ยวดำน้ำระดับอาเซียน เศรษฐกิจประมงยั่งยืน

ทุนธรรมชาติเหล่านี้มีลักษณะที่แตกต่างจากโรงงานหรือโกดังสินค้าอย่างมีนัยสำคัญ กล่าวคือ โรงงานสร้างใหม่ได้ แต่น้ำแร่ตามธรรมชาติที่ถูกปนเปื้อนหรือถูกรบกวนจากการขุดเจาะใต้ดิน อาจไม่สามารถฟื้นกลับมาได้ในระยะเวลาที่มีนัยสำคัญทางเศรษฐกิจ⁵

การตัดสินใจที่ถูกต้องในเชิงนโยบายจึงต้องนับ "มูลค่าเศรษฐกิจเดิมที่อาจสูญเสียไป" เข้าไปในสมการด้วย ซึ่งรวมถึง รายได้ท่องเที่ยวที่หดตัว ประมงชายฝั่งที่เสียหาย สินค้าเกษตรที่ถูกตั้งคำถามเรื่องความปลอดภัย และโอกาสของคนรุ่นหลังที่อาจสูญเสียไปตลอดกาล

5. กลไกต้นทุนแฝง: การวิเคราะห์เชิงโครงสร้าง

5.1 ภาษีแฝงผ่านระบบสาธารณะ

แม้โครงการแลนด์บริดจ์–SEC จะถูกออกแบบในรูปแบบ PPP (Public-Private Partnership) ซึ่งเอกชนเป็นผู้ลงทุนหลัก แต่รัฐยังคงมีภาระต้องรองรับการขยายตัวของเมืองอุตสาหกรรมใหม่ผ่านระบบสาธารณะ ซึ่งหมายความว่าค่าใช้จ่ายเหล่านี้ท้ายที่สุดแล้วตกเป็นภาระของภาษีประชาชน ไม่ว่าจะโดยตรงหรือโดยอ้อม

คำถามที่รัฐต้องตอบให้ชัด

โครงสร้างพื้นฐานใดบ้างที่ต้องขยายเพิ่มเมื่อ SEC เข้ามา? ใครเป็นผู้รับผิดชอบค่าใช้จ่ายเหล่านั้น? ถนนท้องถิ่นที่ต้องรองรับรถบรรทุกหนัก — โรงพยาบาลที่ต้องเพิ่มเตียงและแพทย์ — ระบบประปา ขยะ บำบัดน้ำเสีย — กองกำลังตำรวจและกู้ภัย — ระบบตรวจวัดคุณภาพน้ำ ดิน และอากาศ — และกองทุนฟื้นฟูหากเกิดมลพิษจริง ต้นทุนเหล่านี้ใครจ่าย?

ประเด็นนี้มีนัยสำคัญต่อการประเมินผลตอบแทนสุทธิของโครงการ เพราะหากรายได้ที่รัฐได้รับจากค่าสัมปทานและภาษีไม่เพียงพอจะจ่ายต้นทุนสาธารณะที่เพิ่มขึ้น โครงการนี้ก็ไม่ได้ "สร้างรายได้ให้รัฐ" ตามที่โฆษณา แต่เป็นการนำภาษีประชาชนไปอุดหนุนต้นทุนหลังบ้านให้เอกชน (implicit subsidy through public infrastructure).⁶

5.2 ภาษีเงียบที่ประชาชนจ่ายเอง

นอกเหนือจากภาระผ่านระบบภาษีสาธารณะ ประชาชนในพื้นที่ยังต้องแบกรับ "ภาษีเงียบ" (silent tax) ซึ่งเป็นค่าใช้จ่ายที่ต้องควักจากกระเป๋าตัวเองโดยตรงเพื่อเอาตัวรอดจากมลพิษที่ตนเองไม่ได้ก่อขึ้น ค่าใช้จ่ายเหล่านี้ไม่ปรากฏในสถิติงบประมาณของโครงการ แต่มีความเป็นจริงและต่อเนื่องในชีวิตประจำวัน

เมื่อน้ำเริ่มไม่น่าไว้ใจ ครัวเรือนต้องซื้อน้ำบรรจุขวด ติดระบบกรองน้ำ และแบกรับค่าใช้จ่ายที่ไม่เคยมีมาก่อน เมื่ออากาศเสื่อมคุณภาพ ค่าหน้ากาก ยาแก้แพ้ เครื่องฟอกอากาศ และค่ารักษาพยาบาลระบบทางเดินหายใจกลายเป็นค่าใช้จ่ายประจำ เมื่อภาพลักษณ์ของพื้นที่เปลี่ยนไป ธุรกิจท่องเที่ยว ที่พัก ร้านอาหารทะเล และเกษตรกรต้องแบกรับต้นทุนด้านการตลาดและความเชื่อมั่นที่เพิ่มขึ้น

6. การเก็บภาษีสองชั้น: กรอบวิเคราะห์ใหม่

บทความนี้เสนอกรอบวิเคราะห์ที่เรียกว่า "การเก็บภาษีสองชั้น" (double-layer taxation) เพื่ออธิบายโครงสร้างที่ประชาชนในพื้นที่ต้องแบกรับต้นทุนในสองระดับพร้อมกัน ซึ่งทั้งสองระดับนี้ไม่ได้เกิดจากการตัดสินใจของประชาชนเอง แต่เกิดจากการตัดสินใจเชิงนโยบายที่พวกเขาไม่ได้มีส่วนร่วมอย่างแท้จริง

ชั้นที่หนึ่ง · ผ่านภาษีสาธารณะ

ประชาชนทั่วประเทศ รวมถึงคนในพื้นที่ ต้องจ่ายภาษีเพื่อให้รัฐขยายโรงพยาบาล ถนน ระบบน้ำ ระบบขยะ กำลังตำรวจ กู้ภัย และระบบฟื้นฟูมลพิษ เพื่อรองรับเมืองอุตสาหกรรมที่เกิดขึ้น — ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการอุดหนุนต้นทุนให้กับผู้ลงทุนเอกชน

ชั้นที่สอง · จ่ายจากกระเป๋าตัวเอง

ประชาชนในพื้นที่ต้องจ่ายโดยตรงสำหรับน้ำสะอาด เครื่องกรองอากาศ ยาและค่ารักษา ค่าเสื่อมราคาของธุรกิจและที่ดิน รวมถึงรายได้ที่สูญเสียจากการที่เศรษฐกิจเดิมได้รับผลกระทบ — ทั้งหมดนี้เป็นค่าใช้จ่ายเพื่อ "ไม่ให้ชีวิตแย่ลง" ไม่ใช่เพื่อทำให้ชีวิตดีขึ้น

โครงสร้างนี้สะท้อนความไม่เป็นธรรมเชิงระบบที่นักเศรษฐศาสตร์สิ่งแวดล้อมเรียกว่า "externalized cost socialization" นั่นคือ ต้นทุนถูกโยกจากผู้ก่อ (ผู้ลงทุนและเอกชน) ไปสู่ผู้รับผลกระทบ (ประชาชนท้องถิ่น) ผ่านกลไกที่ไม่โปร่งใสและไม่ได้รับความยินยอม⁷

7. มิติที่ถูกละเลย: ความเสี่ยงจากเมืองอุตสาหกรรมใหม่

เมืองอุตสาหกรรมไม่ได้นำเข้ามาแค่เครื่องจักรและการลงทุน แต่นำเข้ามาพร้อมกับประชากรแฝงจำนวนมากซึ่งระบบรองรับท้องถิ่นอาจไม่พร้อม ไม่ว่าจะเป็นแรงงานก่อสร้าง แรงงานท่าเรือและคลังสินค้า คนขับรถบรรทุก ครอบครัวที่ติดตามมา และธุรกิจบริการที่โตตามเมืองใหม่ สิ่งเหล่านี้สร้างแรงกดดันต่อระบบสาธารณูปโภคเดิมอย่างรุนแรงในระยะสั้น

นอกจากนี้ การเปิดพื้นที่ขนาดใหญ่โดยปราศจากระบบตรวจสอบที่เข้มแข็งอาจเปิดช่องให้เกิดปัญหาที่ซับซ้อนกว่าเรื่องมลพิษทางกายภาพ ประสบการณ์จากเขตเศรษฐกิจพิเศษในหลายประเทศชี้ให้เห็นว่าพื้นที่ที่มีการบังคับใช้กฎหมายหย่อนยาน มักกลายเป็นแหล่งสะสมของเศรษฐกิจสีเทา แรงงานผิดกฎหมาย และทุนนอมินี⁸ โครงการระดับล้านล้านบาทต้องตอบให้ได้ว่ามีแผนป้องกันปัญหาเหล่านี้ไว้อย่างไร ก่อนที่ปัญหาจะเกิดขึ้น ไม่ใช่หลังจากนั้น

8. ข้อเสนอ: การประเมินที่สมบูรณ์ต้องนับ "คน" ให้ครบ

บทความนี้ไม่ได้ปฏิเสธโดยสิ้นเชิงว่าการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานใหม่เป็นสิ่งที่ไม่จำเป็น แต่เสนอว่าการตัดสินใจเชิงนโยบายที่มีผลกระทบสูงเช่นนี้ต้องตั้งอยู่บนการประเมินที่ครอบคลุมและซื่อสัตย์ต่อตัวเลขทั้งหมด ไม่ใช่เฉพาะตัวเลขที่ทำให้โครงการดูคุ้มค่า

ข้อเสนอเชิงนโยบายที่บทความนี้นำเสนอ ได้แก่:

ประการแรก รายงาน EHIA ต้องขยายขอบเขตการประเมินให้ครอบคลุมมิติเศรษฐกิจครัวเรือน ไม่ใช่แค่ค่ามาตรฐานน้ำ อากาศ และเสียง แต่ต้องประเมินผลกระทบต่อรายได้ประจำ ค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้น และมูลค่าเศรษฐกิจเดิมที่อาจสูญหาย

ประการที่สอง ต้องมีการจัดตั้งกองทุนฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมล่วงหน้า (escrow fund) จากผู้รับสัมปทาน ที่ผูกพันทางกฎหมายและไม่สามารถโอนความรับผิดชอบไปสู่รัฐได้ หากเกิดมลพิษ การเปลี่ยนมือสัมปทาน หรือบริษัทล้มละลาย

ประการที่สาม ต้องมีการตรวจสอบอย่างเป็นระบบว่า รายได้ที่รัฐได้รับสุทธิจากโครงการ (หลังหักต้นทุนสาธารณะทั้งหมด) มีมูลค่าจริงหรือไม่ และต้องเปิดเผยตัวเลขนี้ต่อสาธารณะก่อนการตัดสินใจขั้นสุดท้าย

ประการที่สี่ กระบวนการรับฟังความคิดเห็นของชุมชนต้องไม่เป็นเพียงพิธีกรรม แต่ต้องมีกลไกที่ทำให้เสียงของคนท้องถิ่นมีอำนาจในการปรับแก้หรือระงับโครงการได้จริงหากพบว่าการประเมินผลกระทบไม่ได้มาตรฐาน

9. บทสรุป: การพัฒนาที่ดีที่สุดไม่ใช่การทับทุกอย่าง

คำถามสุดท้ายของบทความนี้ไม่ใช่ว่าแลนด์บริดจ์–SEC คุ้มค่าหรือไม่ในเชิงตัวเลข แต่คือ เราเข้าใจอย่างถูกต้องหรือไม่ว่ากำลังเอาอะไรไปแลกกับอะไร

ระนองมีอนาคตในรูปแบบของเมืองสุขภาพ เมืองน้ำแร่ และเมืองอากาศสะอาด ซึ่งเป็นรูปแบบการพัฒนาที่ไม่ต้องเริ่มจากการระเบิดภูเขาหรือถมทะเล ชุมพรมีอนาคตในรูปแบบของเมืองทะเลคุณภาพ เมืองประมงยั่งยืน และห่วงโซ่การท่องเที่ยวระดับอาเซียน ซึ่งล้วนเป็นเศรษฐกิจที่ "สะอาด" และสร้างคุณค่าได้ระยะยาวโดยไม่ก่อภาระต้นทุนแฝงต่อใคร

นี่ไม่ใช่การปฏิเสธการพัฒนา แต่เป็นการตั้งคำถามต่อ ทิศทาง ของการพัฒนา เพราะบางครั้ง การพัฒนาที่ดีที่สุดไม่ใช่การเอาสิ่งใหม่เข้ามาทับทุกอย่าง แต่คือการมองเห็นคุณค่าของสิ่งที่มีอยู่แล้ว ก่อนที่มันจะถูกทำลายจนไม่มีวันกลับมาเหมือนเดิม

หากโครงการหนึ่งสร้าง GDP ใหม่ แต่ทำให้คนท้องถิ่นต้องจ่ายค่าล้างพิษไปอีกหลายสิบปี เราควรเรียกสิ่งนั้นว่า "ความเจริญ" หรือไม่? หากโครงการหนึ่งสร้างงานใหม่ แต่ทำลายงานเดิมของประมง เกษตร ท่องเที่ยว และบริการท้องถิ่น เราควรนับเฉพาะงานที่เกิดใหม่หรือไม่? คำตอบต่อคำถามเหล่านี้คือแก่นของการถกเถียงที่สังคมไทยยังต้องการอย่างเร่งด่วน

เชิงอรรถและอ้างอิง

1. วารีเทวะ. (2569, 9 มิถุนายน). ใครจ่ายต้นทุนแฝง เมื่อ Land Bridge เปิดทางให้ SEC. สำนักข่าวสิ่งแวดล้อม GreenNews. https://greennews.agency/?p=42964
2. Pigou, A. C. (1920). The Economics of Welfare. Macmillan. แนวคิดเรื่อง externality ในบทความนี้ใช้ตามกรอบของ Pigouvian economics ซึ่งชี้ว่าต้นทุนภายนอกเชิงลบจากกิจกรรมเศรษฐกิจควรถูกนับและ internalize โดยผู้ก่อ ไม่ใช่โดยสังคมโดยรวม
3. สำนักงานคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก. (2561). รายงานประจำปี 2561: ความก้าวหน้าการพัฒนา EEC. สำนักงาน EEC.
4. มูลนิธิบูรณะนิเวศ. (2564). รายงานสถานการณ์มลพิษในพื้นที่ EEC. มูลนิธิบูรณะนิเวศ.
5. ทรัพยากรธรณีวิทยาใต้ดิน เช่น แหล่งน้ำพุร้อนและน้ำแร่ธรรมชาติ มีความเปราะบางเฉพาะตัวต่อการรบกวนจากการขุดเจาะและมลพิษใต้ดิน ดู: Younger, P. L., Banwart, S. A., & Hedin, R. S. (2002). Mine Water: Hydrology, Pollution, Remediation. Kluwer Academic.
6. แนวคิดนี้สอดคล้องกับงานของ Harvey, D. (2003). The New Imperialism. Oxford University Press ซึ่งวิเคราะห์กลไก "capital accumulation by dispossession" ที่ต้นทุนสาธารณะถูกใช้เพื่อรองรับการสะสมทุนของภาคเอกชน
7. Kapp, K. W. (1950). The Social Costs of Private Enterprise. Harvard University Press. Kapp เป็นผู้บุกเบิกการวิเคราะห์ "externalized cost socialization" ในระบบทุนนิยมอุตสาหกรรม
8. Phelps, N. A., & Wood, A. M. (2006). The new post-suburban politics? Urban Studies, 43(12), 2279–2298. และ Bräutigam, D., & Gallagher, K. P. (2014). Bartering globalisation: China's commodity-backed finance in Africa and Latin America. Global Policy, 5(3), 346–352.

การบริหารราชการแผ่นดินรัฐบาล “อนุทิน 2” ภายใต้พรรคภูมิใจไทย | ข้อสังเกตฝ่ายค้านเรื่องผลประโยชน์ทับซ้อน

รายงานวิเคราะห์การบริหารราชการแผ่นดิน
รัฐบาล “อนุทิน 2” ภายใต้แกนนำพรรคภูมิใจไทย

รวมถึงข้อสังเกตและข้อมูลเปิดโปงจากฝ่ายค้าน เรื่องการจัดสรรโครงการรัฐและผลประโยชน์เครือญาติ

อัปเดตข้อมูล ณ มิถุนายน 2569 | เผยแพร่สำหรับ Blogger

1. บริบทการจัดตั้งรัฐบาล

รัฐบาลคณะที่ 66 นำโดย นายอนุทิน ชาญวีรกูล (นายกรัฐมนตรีคนที่ 32) จากพรรคภูมิใจไทย เป็นรัฐบาลผสมที่มีพรรคภูมิใจไทยเป็นแกนนำหลัก ควบคุมกระทรวงสำคัญหลายแห่ง เช่น มหาดไทย คมนาคม มีรัฐมนตรีจำนวนมาก (ราว 14 กระทรวง) ทำให้มีลักษณะ “รัฐบาลกึ่งพรรคเดียว”

2. ทิศทางและนโยบายหลัก (คำแถลงนโยบาย 9-10 เมษายน 2569)

รัฐบาลยึดหลัก 3 ประการ: พิทักษ์สถาบัน, ประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข, และนิติธรรม-ธรรมาภิบาล

แบ่งเป็น 5 ยุทธศาสตร์หลัก เน้น “ราชการนำการเมือง” และ “พูดแล้วทำพลัส”

• เศรษฐกิจ: โครงสร้างพื้นฐานใหญ่ (แลนด์บริดจ์), SMEs, เกษตรแม่นยำ, ท่องเที่ยวคุณภาพสูง, Omnibus Law ลดกฎเกณฑ์ล้าสมัย
• สังคม: เรียนฟรีมีงานทำ, สาธารณสุขด้วย AI, ประกันสังคมใหม่, สังคมสูงวัย
• ความมั่นคง: แก้ปัญหาชายแดน, ทบทวน Free Visa
• ภัยพิบัติ: Big Data + AI จัดการน้ำและฝุ่น PM2.5
• ปฏิรูปราชการ: Super License (180 วัน), ปรับการจัดซื้อจัดจ้าง, ลดคอร์รัปชัน

3. ข้อสังเกตและวิพากษ์วิจารณ์จากฝ่ายค้าน (ประเด็นร้อนแรงที่สุด)

ในการอภิปรายนโยบายรัฐสภาวันที่ 10 เมษายน 2569 ฝ่ายค้าน (โดยเฉพาะพรรคประชาชน) เปิดข้อมูลชัดเจนและหนักหน่วงเกี่ยวกับ ผลประโยชน์ทับซ้อนและการกระจุกตัวอำนาจ

◆ ประเด็นเครือญาติและโครงการรัฐ (ข้อมูลเด่นชัด)

กรณี นายสิริพงศ์ อังคสกุลเกียรติ (รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงคมนาคม และ ส.ส.ศรีสะเกษ พรรคภูมิใจไทย)

บริษัทที่มีความสัมพันธ์เชิงเครือญาติ (ญาติ) สามารถประมูลงานภาครัฐได้ 74 โครงการ ในช่วงปี 2566-2568
มูลค่ารวมกว่า 4,500 ล้านบาท

บุคคล/ความสัมพันธ์	จำนวนโครงการ	มูลค่าโดยประมาณ	กระทรวง/ประเภทงานหลัก
บริษัทญาติ นายสิริพงศ์ อังคสกุลเกียรติ	74 โครงการ	4,500 ล้านบาท	คมนาคมและโครงการพื้นฐาน
บริษัทลูกเขย นายชาดา ไทยเศรษฐ์ (ส.ส.อุทัยธานี)	142 โครงการ	830 ล้านบาท	งานรัฐทั่วไป
บริษัทลูกเขยอีกแห่ง (นายชาดา ไทยเศรษฐ์)	78 โครงการ	2,400 ล้านบาท	งานรัฐทั่วไป

ฝ่ายค้านระบุ: การที่พรรคภูมิใจไทย (สีน้ำเงิน) คุมกระทรวงหลักหลายแห่ง อาจนำไปสู่การฮั้วและคอร์รัปชันเชิงระบบ ทำให้ดัชนีคอร์รัปชันของไทยตกต่ำ

นายสิริพงศ์ ปฏิเสธว่าเป็นเพียงญาติห่าง ๆ นามสกุลเดียวกัน และตนไม่มีอำนาจในช่วงปี 2566

4. สรุปภาพรวมและมุมมอง

จุดแข็ง: เสถียรภาพเสียงข้างมาก, นโยบายประชานิยมต่อเนื่อง, ศักยภาพผลักดันโครงสร้างพื้นฐานเร็ว

จุดอ่อน: ข้อครหาเรื่องความโปร่งใส ผลประโยชน์ทับซ้อน และการกระจุกอำนาจ ซึ่งฝ่ายค้านจะใช้โจมตีต่อเนื่อง

รัฐบาลจะประสบความสำเร็จหรือไม่ ขึ้นอยู่กับการชี้แจงประเด็นเหล่านี้อย่างโปร่งใส และผลลัพธ์จริงที่ประชาชนได้รับ

แหล่งอ้างอิงหลัก: BBC News ไทย (10 เม.ย. 2569), คำแถลงนโยบายรัฐสภา, Thai PBS, เอกสารรัฐสภา

คันฉ่องส่องไทย กับ ดร. เพียงดิน รักไทย มหาวิทยาลัยประชาชน

บทขยายคันฉ่องส่องไทย: เมื่อผู้ถูกกล่าวหากับผู้ตรวจสอบ ถูกมองว่าอยู่ในเครือข่ายเดียวกัน

วิกฤตที่ใหญ่กว่าคดีใดคดีหนึ่ง คือวิกฤตความไว้วางใจต่อกลไกตรวจสอบของรัฐ

ในทุกสังคมย่อมมีข้อกล่าวหา มีคดี มีข่าว มีการเปิดโปง มีการอภิปรายในสภา และมีความขัดแย้งทางการเมือง สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องแปลก ประชาธิปไตยที่มีชีวิตชีวาย่อมเต็มไปด้วยการตรวจสอบ การตั้งคำถาม และการวิพากษ์วิจารณ์

แต่มีสิ่งหนึ่งที่อันตรายกว่าข้อกล่าวหาเสียอีก นั่นคือวันที่ประชาชนเริ่มเชื่อว่า “ผู้ถูกกล่าวหา” และ “ผู้ตรวจสอบ” อาจอยู่ในเครือข่ายอำนาจเดียวกัน

เมื่อถึงจุดนั้น ปัญหาไม่ได้อยู่ที่คดีใดคดีหนึ่งอีกต่อไป แต่มันกลายเป็นวิกฤตของทั้งระบบ

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา พรรคภูมิใจไทยหรือเครือข่ายสีน้ำเงินถูกวิพากษ์วิจารณ์ในหลายประเด็น ตั้งแต่การเมืองท้องถิ่น การเลือกตั้ง การจัดสรรงบประมาณ การครอบครองกระทรวงสำคัญ การขยายอิทธิพลในวุฒิสภา ไปจนถึงข้อกล่าวหาเกี่ยวกับเครือญาติและบริษัทที่ได้รับงานภาครัฐ

แน่นอนว่า ข้อกล่าวหาไม่ใช่คำพิพากษา และในสังคมที่เคารพหลักนิติรัฐ ทุกคนย่อมต้องได้รับความเป็นธรรม แต่คำถามที่กำลังขยายตัวในสังคมไทยวันนี้ ไม่ใช่คำถามว่าใครผิดหรือใครถูก หากเป็นคำถามว่า “ใครเป็นคนตัดสิน” และ “ประชาชนยังเชื่อถือผู้ตัดสินหรือไม่”

ในระบอบประชาธิปไตย ความชอบธรรมขององค์กรตรวจสอบไม่ได้เกิดจากตำแหน่ง แต่เกิดจากความเชื่อมั่นของสาธารณะ

หากประชาชนเชื่อว่าศาล องค์กรอิสระ หน่วยงานตรวจสอบ หรือกลไกกำกับดูแล มีความเป็นอิสระจริง แม้คำตัดสินจะไม่ถูกใจทุกฝ่าย ผู้คนจำนวนมากก็พร้อมยอมรับผล

แต่หากประชาชนเริ่มเชื่อว่าองค์กรเหล่านั้นอาจถูกครอบงำทางการเมือง ทุกคำตัดสินก็จะถูกตั้งคำถามทันที ไม่ว่าจะถูกหรือผิดก็ตาม

กรณีอาคาร สตง. ที่ถล่ม เป็นตัวอย่างที่สะท้อนวิกฤตนี้ได้อย่างชัดเจน เมื่อมีคำอธิบายว่าแผ่นดินไหวเป็นปัจจัยสำคัญ ประชาชนจำนวนไม่น้อยกลับไม่ได้สนใจเพียงคำอธิบายนั้น แต่ถามต่อว่า หากแผ่นดินไหวเป็นสาเหตุหลัก เหตุใดอาคารอื่นจำนวนมากจึงไม่ถล่มด้วย

คำถามนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่ามีการทุจริต แต่สะท้อนว่า ประชาชนจำนวนมากไม่เชื่อว่าการสอบสวนจะสามารถตรวจสอบผู้มีอำนาจได้อย่างเต็มที่

นี่คือปัญหาที่ใหญ่กว่าคดีใดคดีหนึ่ง เพราะมันคือการสั่นคลอนศรัทธาต่อระบบทั้งหมด

ในทางรัฐศาสตร์ มีแนวคิดหนึ่งเรียกว่า Institutional Capture หรือการครอบงำสถาบัน หมายถึงภาวะที่องค์กรซึ่งถูกสร้างขึ้นมาเพื่อตรวจสอบอำนาจ กลับถูกมองว่าตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของอำนาจเสียเอง

เมื่อสิ่งนี้เกิดขึ้น ประชาชนจะเริ่มไม่เชื่อผลสอบ ไม่เชื่อคำตัดสิน ไม่เชื่อรายงาน ไม่เชื่อกระบวนการ และในที่สุดก็ไม่เชื่อรัฐ

สิ่งที่อันตรายคือ ปรากฏการณ์เช่นนี้ไม่ได้เกิดจากคดีเดียว แต่มักเกิดจากการสะสมของข้อสงสัยจำนวนมาก

เมื่อประชาชนเห็นเครือข่ายเดิมปรากฏอยู่ในหลายเหตุการณ์ เห็นกลุ่มอำนาจเดิมขยายบทบาทในหลายองค์กร เห็นการแต่งตั้งบุคคลที่เชื่อมโยงกัน เห็นข้อกล่าวหาที่ไม่เคยได้รับคำอธิบายจนสังคมคลายข้อสงสัย พวกเขาจะเริ่มต่อจิ๊กซอว์เอง

และเมื่อจิ๊กซอว์ในใจประชาชนเสร็จสมบูรณ์ การกู้คืนความเชื่อมั่นจะยากยิ่งกว่าการชนะคดีใด ๆ

คอร์รัปชันยังสามารถปราบได้ แต่หากประชาชนหมดศรัทธาต่อองค์กรที่มีหน้าที่ปราบคอร์รัปชัน ระบบทั้งหมดจะเริ่มสูญเสียความชอบธรรม

คันฉ่องส่องไทยจึงอยากชวนตั้งคำถามที่ลึกกว่าการถามว่าใครผิด นั่นคือ เรากำลังเห็นนักการเมืองบางคนถูกกล่าวหา หรือกำลังเห็นโครงสร้างอำนาจที่ทำให้การตรวจสอบผู้มีอำนาจกลายเป็นเรื่องยากขึ้นเรื่อย ๆ

เพราะหากปัญหาอยู่ที่โครงสร้าง การเปลี่ยนตัวบุคคลเพียงอย่างเดียว ย่อมไม่อาจเปลี่ยนผลลัพธ์ของประเทศได้

และตราบใดที่ประชาชนยังไม่มั่นใจว่าอำนาจทุกฝ่ายอยู่ภายใต้การตรวจสอบอย่างเท่าเทียม ข้อกล่าวหาจะยังคงเกิดขึ้น ความสงสัยจะยังคงขยายตัว และความไว้วางใจต่อรัฐจะยังคงลดลง ไม่ว่าผู้มีอำนาจในวันนั้นจะใช้สีอะไร

ประเทศที่ประชาชนไม่เชื่อผู้ตรวจสอบ ย่อมไม่อาจมีความยุติธรรมที่ประชาชนไว้วางใจได้

คันฉ่องส่องไทย — มองให้ลึกกว่าคดี เพื่อเห็นโครงสร้างอำนาจที่ทำให้การตรวจสอบกลายเป็นคำถามของทั้งสังคม

ประเทศไทยวันนี้: ยังไม่ล่มสลาย แต่กำลังเสื่อมถอยเชิงโครงสร้างอย่างน่าเป็นห่วง

ถ้าฟังเสียงบ่นของประชาชนทั่วไป เราอาจรู้สึกว่าประเทศไทย “แย่ลง” อย่างรวดเร็ว แต่คำถามที่สำคัญกว่าในทางวิชาการและทางการเมืองคือ แย่จริงแค่ไหน แย่ตรงไหน และแย่เพราะอะไร คำตอบที่ตรงที่สุดคือ ประเทศไทยไม่ได้กำลังล่มสลายแบบฉับพลัน แต่กำลังติดอยู่ในภาวะ เสื่อมถอยเชิงโครงสร้าง ซึ่งอันตรายกว่า เพราะมันไม่ได้ระเบิดดังตูมเดียว แต่มันค่อย ๆ กัดกินกำลังของประเทศจากข้างใน

ประเทศยังดำเนินกิจกรรมพื้นฐานได้ รัฐยังเก็บภาษี ธนาคารยังให้บริการ ถนนยังมีรถวิ่ง ห้างสรรพสินค้ายังเปิด ร้านอาหารยังมีคนเข้า สนามบินยังมีนักท่องเที่ยว แต่ภายใต้ภาพปกตินั้น เครื่องยนต์หลักของเศรษฐกิจกำลังอ่อนแรงพร้อมกันหลายตัว ทั้งการเติบโตทางเศรษฐกิจ หนี้ครัวเรือน ฐานอุตสาหกรรม การท่องเที่ยว และโครงสร้างประชากร

กล่าวให้ชัด ประเทศไทยไม่ได้ป่วยด้วยโรคเดียว แต่ป่วยด้วยโรคเรื้อรังหลายโรคพร้อมกัน และโรคเหล่านี้เชื่อมโยงกันเป็นวงจรอุบาทว์ รายได้ต่ำทำให้คนเป็นหนี้ หนี้สูงทำให้คนไม่กล้ามีลูก เด็กเกิดน้อยทำให้แรงงานในอนาคตลดลง แรงงานลดลงทำให้เศรษฐกิจโตช้า เศรษฐกิจโตช้าทำให้รัฐเก็บภาษีได้น้อย รัฐเก็บภาษีได้น้อยก็ลงทุนในคนและสวัสดิการไม่พอ แล้วประเทศก็วนกลับไปที่รายได้ต่ำอีกครั้ง

ไทยยังไม่จบเห่ แต่ไทยกำลังหมดแรงจากข้างใน

1. เศรษฐกิจโดยรวม: โมเดลเก่าถึงเพดาน

ประเทศไทยเคยเติบโตอย่างรวดเร็วจากโมเดลเศรษฐกิจแบบเดิม คือแรงงานราคาถูก การส่งออก การท่องเที่ยว การเป็นฐานการผลิตของทุนต่างชาติ และการใช้โครงสร้างพื้นฐานระดับหนึ่งรองรับโรงงานอุตสาหกรรม แต่โมเดลนี้กำลังถึงเพดาน

ในอดีต ไทยเคยเติบโตสูงมากในช่วงที่เศรษฐกิจอุตสาหกรรมกำลังขยายตัว แต่หลังทศวรรษ 2010 เป็นต้นมา การเติบโตลดลงอย่างชัดเจน เศรษฐกิจไทยโตต่ำกว่าศักยภาพต่อเนื่อง และมักถูกเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านที่เดินเร็วกว่า เช่น เวียดนาม อินโดนีเซีย และมาเลเซีย

ปัญหาไม่ได้อยู่แค่ว่า GDP โตน้อย แต่คือการเติบโตแบบเดิมไม่สามารถพาคนส่วนใหญ่ไปสู่รายได้สูงได้อีกต่อไป ประเทศไทยติดอยู่ตรงกลาง ไม่ได้ถูกพอจะแข่งขันกับฐานผลิตราคาถูก และยังไม่เก่งพอจะแข่งขันด้วยนวัตกรรม เทคโนโลยี และผลิตภาพระดับสูง

คันฉ่องข้อแรก: ประเทศที่เคยโตจากค่าแรงถูก จะไปต่อไม่ได้ ถ้าไม่ยกระดับคน ความรู้ เทคโนโลยี และสถาบัน ประเทศไทยจึงไม่ได้แค่โตช้า แต่กำลังติดกับดักของโมเดลเศรษฐกิจที่หมดอายุ

2. ผลิตภาพและโครงสร้างแรงงาน: คนทำงานหนัก แต่ประเทศไม่ก้าว

หัวใจของปัญหาเศรษฐกิจไทยคือผลิตภาพต่ำ คนไทยจำนวนมากทำงานหนัก แต่ผลตอบแทนต่อแรงงานไม่สูงพอ รายได้จึงไม่โตตามค่าครองชีพ ภาคเกษตรยังดูดซับแรงงานจำนวนมาก แต่สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจต่ำเมื่อเทียบกับภาคอุตสาหกรรมและบริการสมัยใหม่

การเปลี่ยนผ่านเชิงโครงสร้าง หรือ structural transformation ชะลอตัวลง แรงงานจำนวนมากไม่ได้ย้ายจากงานผลิตภาพต่ำไปสู่งานผลิตภาพสูงอย่างเพียงพอ ระบบการศึกษาและการฝึกทักษะตามไม่ทันโลกใหม่ ขณะที่เศรษฐกิจดิจิทัล AI ดาต้าเซ็นเตอร์ EV และอุตสาหกรรมสีเขียว ต้องการแรงงานที่มีทักษะสูงกว่าเดิมมาก

นี่คือจุดที่น่ากลัว เพราะประเทศไทยไม่ได้ขาดแต่เงินลงทุน แต่ขาดความสามารถในการแปลงเงินลงทุนให้กลายเป็นความก้าวหน้าของคนส่วนใหญ่ หากลงทุนใหม่เข้ามา แต่แรงงานไทยเข้าไม่ถึงงานคุณภาพสูง ผลประโยชน์จะกระจุกอยู่กับทุนใหญ่ ผู้ถือครองที่ดิน ผู้ให้บริการพลังงาน และรัฐราชการบางส่วนเท่านั้น

3. หนี้ครัวเรือน: ภาระที่กินอนาคตของประชาชน

หนี้ครัวเรือนไทยอยู่ในระดับสูงมากเมื่อเทียบกับขนาดเศรษฐกิจ โดยอยู่ราว 86–89% ของ GDP ในช่วงข้อมูลล่าสุด และยังสูงกว่าระดับเฝ้าระวัง 80% ที่ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่าเป็นระดับที่อาจบั่นทอนการเติบโตระยะยาว

ตัวเลขหนี้ไม่ใช่แค่ตัวเลขทางการเงิน แต่มันคือชีวิตจริงของประชาชน หนี้บ้าน หนี้รถ หนี้บัตรเครดิต หนี้นอกระบบ หนี้การศึกษา หนี้เพื่อรักษาพยาบาล และหนี้เพื่อประคองการบริโภคประจำวัน เมื่อรายได้โตช้ากว่าค่าครองชีพ ประชาชนจำนวนมากไม่ได้กู้เพื่อขยายอนาคต แต่กู้เพื่อเอาชีวิตรอด

เมื่อคนเป็นหนี้หนัก เขาจะไม่กล้าซื้อบ้าน ไม่กล้ามีลูก ไม่กล้าเปลี่ยนงาน ไม่กล้าลงทุนเรียนรู้ทักษะใหม่ และไม่สามารถเป็นกำลังซื้อที่มั่นคงให้เศรษฐกิจได้ หนี้ครัวเรือนจึงกลายเป็นเหมือนโซ่ที่ล่ามทั้งชีวิตส่วนตัวและระบบเศรษฐกิจไว้พร้อมกัน

ปัญหาหนี้ไม่ใช่แค่ “วินัยการเงินของประชาชน” แต่สะท้อนโครงสร้างรายได้ต่ำ ค่าแรงโตช้า ค่าครองชีพสูง ระบบสวัสดิการไม่พอ และเศรษฐกิจที่บีบให้คนธรรมดาต้องใช้อนาคตมาจ่ายปัจจุบัน

4. อุตสาหกรรมการผลิต: ฐานโรงงานเดิมถูกเขย่า

ภาคการผลิตเคยเป็นเสาหลักของเศรษฐกิจไทย แต่วันนี้เสานี้เริ่มแตกร้าว ข่าวโรงงานปิดจำนวนมากระหว่างปี 2023–2024 ไม่ใช่เรื่องเฉพาะกิจการใดกิจการหนึ่ง แต่เป็นสัญญาณว่าฐานอุตสาหกรรมเดิมกำลังถูกท้าทายจากหลายทิศทาง

ด้านหนึ่ง สินค้าจีนราคาถูกทะลักเข้ามาแข่งขันกับผู้ผลิตไทย อีกด้านหนึ่ง ห่วงโซ่อุปทานโลกกำลังเปลี่ยนจากอุตสาหกรรมเดิมไปสู่อุตสาหกรรมใหม่ เช่น EV แบตเตอรี่ อิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง ดาต้าเซ็นเตอร์ และเศรษฐกิจสีเขียว ขณะที่ไทยยังมีแรงงานจำนวนมากติดอยู่กับทักษะแบบเดิม

อุตสาหกรรมรถยนต์สันดาปที่ไทยเคยแข็งแรงกำลังเผชิญแรงกดดันจากรถยนต์ไฟฟ้าและผู้ผลิตจีน อุตสาหกรรมสิ่งทอ เสื้อผ้า เฟอร์นิเจอร์ เหล็กกล้า และการผลิตระดับกลางจำนวนมากถูกบีบจากต้นทุนพลังงาน ค่าแรง และการแข่งขันด้านราคา

ปัญหาจึงไม่ใช่แค่โรงงานปิด แต่คือประเทศกำลังสูญเสียฐานการผลิตเดิม ก่อนที่จะสร้างฐานการผลิตใหม่ที่มีคุณภาพและกระจายประโยชน์ได้ทัน

5. การท่องเที่ยว: เสน่ห์ยังมี แต่สูตรเดิมใช้ไม่ได้แล้ว

ไทยยังเป็นประเทศที่มีเสน่ห์ มีอาหาร วัฒนธรรม ธรรมชาติ โรงแรม บริการ และระบบท่องเที่ยวที่เข้มแข็ง แต่โลกหลังโควิดไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป การท่องเที่ยวไม่สามารถฟื้นด้วยสูตรง่าย ๆ ว่า “เปิดประเทศแล้วคนจะมาเอง”

ตลาดจีนซึ่งเคยเป็นตลาดสำคัญชะลอลงจากหลายปัจจัย ทั้งเศรษฐกิจจีนที่ไม่แข็งแรงเท่าเดิม ความกังวลเรื่องความปลอดภัย ภาพลักษณ์อาชญากรรมข้ามชาติ และการแข่งขันจากประเทศอื่น เช่น ญี่ปุ่น เกาหลี เวียดนาม และมาเลเซีย

การท่องเที่ยวไทยจึงเผชิญโจทย์สองชั้น ชั้นแรกคือต้องกู้ความเชื่อมั่น ชั้นที่สองคือต้องเปลี่ยนจากการไล่จำนวนหัวนักท่องเที่ยว ไปสู่การท่องเที่ยวคุณภาพสูง ปลอดภัย ยั่งยืน และกระจายรายได้สู่ท้องถิ่นมากกว่าเดิม

คันฉ่องข้อที่สอง: ถ้าประเทศต้องพึ่งนักท่องเที่ยวจำนวนมากเพื่อประคอง GDP แต่ไม่สามารถรับประกันความปลอดภัย คุณภาพเมือง สิ่งแวดล้อม และความเป็นธรรมของชุมชน ประเทศนั้นกำลังใช้ทรัพยากรอนาคตมาแลกตัวเลขระยะสั้น

6. ประชากร: ระเบิดเวลาของสังคมสูงวัย

ปัญหาประชากรคือวิกฤตที่เงียบที่สุด แต่ร้ายแรงที่สุด เด็กเกิดน้อยลงอย่างรวดเร็ว ขณะที่ผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง อัตราเจริญพันธุ์ของไทยต่ำมากเมื่อเทียบกับระดับทดแทนประชากร และอยู่ในกลุ่มต่ำที่สุดของโลก

เมื่อเด็กเกิดน้อย แรงงานในอนาคตจะลดลง เมื่อแรงงานลดลง เศรษฐกิจจะโตช้าลง เมื่อคนแก่เพิ่มขึ้น ภาระด้านสาธารณสุข บำนาญ การดูแลระยะยาว และงบประมาณรัฐจะสูงขึ้น ครอบครัวเล็กลง แต่ภาระดูแลพ่อแม่สูงขึ้น คนวัยทำงานจึงถูกบีบทั้งจากตลาดแรงงานและภาระครอบครัว

นี่คือความหมายที่แท้จริงของคำว่า “แก่ก่อนรวย” ประเทศยังไม่ทันมีระบบสวัสดิการที่แข็งแรงพอ ยังไม่ทันมีรายได้ต่อหัวระดับประเทศพัฒนาแล้ว แต่กำลังเข้าสู่โครงสร้างประชากรแบบประเทศแก่

7. การลงทุนใหม่: ข่าวดีที่ยังไม่พอ

รัฐบาลพยายามดึงการลงทุนใหม่ เช่น ดาต้าเซ็นเตอร์ คลาวด์ AI EV และอุตสาหกรรมดิจิทัล นี่เป็นข่าวดีและควรสนับสนุน เพราะโลกใหม่ต้องการโครงสร้างพื้นฐานเหล่านี้ แต่ต้องเข้าใจให้ชัดว่า การลงทุนใหม่ไม่ใช่ยาวิเศษ

ดาต้าเซ็นเตอร์ใช้เงินลงทุนสูง ใช้พลังงานมาก ใช้ที่ดิน ใช้น้ำ และใช้แรงงานตรงไม่มาก หากระบบพลังงาน การศึกษา ทักษะแรงงาน กฎหมายแข่งขัน การคุ้มครองข้อมูล และธรรมาภิบาลไม่ดีพอ การลงทุนเหล่านี้อาจกลายเป็นเพียง “เกาะทันสมัย” ที่ลอยอยู่กลางทะเลเศรษฐกิจเก่า

โจทย์ใหญ่จึงไม่ใช่แค่ดึงทุนเข้ามา แต่ต้องทำให้ทุนใหม่นั้นเชื่อมกับคนไทย ธุรกิจไทย มหาวิทยาลัยไทย แรงงานไทย และผู้ประกอบการท้องถิ่นไทย มิฉะนั้นเศรษฐกิจใหม่จะเป็นของคนกลุ่มเล็ก ขณะที่ประชาชนส่วนใหญ่ยังอยู่กับหนี้ งานไม่มั่นคง และรายได้ต่ำ

8. วงจรอุบาทว์: ปัญหาทั้งหมดพันกันอย่างไร

หากมองแยกส่วน เราอาจคิดว่าหนี้ครัวเรือนเป็นเรื่องการเงิน โรงงานปิดเป็นเรื่องอุตสาหกรรม นักท่องเที่ยวลดเป็นเรื่องท่องเที่ยว เด็กเกิดน้อยเป็นเรื่องครอบครัว และ GDP โตต่ำเป็นเรื่องเศรษฐกิจมหภาค แต่ในความจริง ปัญหาเหล่านี้เป็นระบบเดียวกัน

• รายได้ต่ำ ทำให้ประชาชนต้องพึ่งหนี้
• หนี้สูง ทำให้กำลังซื้ออ่อนแรง
• กำลังซื้ออ่อนแรง ทำให้ธุรกิจในประเทศโตช้า
• เศรษฐกิจโตช้า ทำให้คนไม่มั่นใจอนาคต
• คนไม่มั่นใจอนาคต ทำให้ไม่กล้ามีลูก
• เด็กเกิดน้อย ทำให้แรงงานในอนาคตลดลง
• แรงงานลดลง ทำให้ฐานภาษีและการเติบโตระยะยาวอ่อนแอ
• รัฐมีงบจำกัด ทำให้ลงทุนในคนไม่พอ

วงจรนี้คือภาพจริงของการเสื่อมถอยเชิงโครงสร้าง มันไม่ได้ทำให้ประเทศล่มในวันเดียว แต่มันทำให้ประเทศค่อย ๆ สูญเสียพลังในการฟื้นตัว

9. วิกฤตการบริหารประเทศ: เศรษฐกิจศตวรรษที่ 21 กับรัฐแบบศตวรรษที่ 20

วิกฤตไทยวันนี้ไม่ใช่แค่วิกฤตของรัฐบาลใดรัฐบาลหนึ่ง แต่คือวิกฤตของระบอบการบริหารประเทศทั้งชุด ประเทศต้องการเศรษฐกิจศตวรรษที่ 21 แต่ยังถูกบริหารด้วยวัฒนธรรมอำนาจแบบศตวรรษที่ 20

ระบบราชการยังช้า กฎหมายหลายส่วนยังไม่เอื้อต่อการแข่งขัน ระบบอุปถัมภ์ยังแข็งแรง การกระจายอำนาจยังจำกัด การศึกษาไม่ทันโลก การเมืองไม่แน่นอน และนโยบายจำนวนมากถูกออกแบบเพื่อประคองอำนาจระยะสั้น มากกว่าปฏิรูปประเทศระยะยาว

เมื่อประเทศเผชิญปัญหาเชิงโครงสร้าง แต่ตอบด้วยนโยบายเฉพาะหน้า เช่น แจกเงิน กระตุ้นระยะสั้น สร้างโครงการใหญ่ หรือประชาสัมพันธ์ตัวเลขลงทุน โดยไม่แตะรากของปัญหา ประเทศก็เหมือนคนป่วยเรื้อรังที่ได้ยาแก้ปวด แต่ไม่เคยได้รับการผ่าตัด

คันฉ่องข้อที่สาม: ประเทศที่มีปัญหาเชิงโครงสร้าง จะไม่ฟื้นด้วยวาทกรรมเชิงบวกเพียงอย่างเดียว และจะไม่รอดด้วยการแจกเงินเป็นครั้งคราว หากไม่เปลี่ยนระบบผลิตคน ระบบผลิตงาน ระบบผลิตรายได้ และระบบใช้อำนาจ

10. ทางออก: ไม่ใช่ประคองอาการ แต่ต้องผ่าตัดโครงสร้าง

ทางออกของประเทศไทยไม่ใช่การพูดว่า “เดี๋ยวก็ฟื้น” และไม่ใช่การทำให้ประชาชนเงียบด้วยนโยบายระยะสั้น แต่ต้องยอมรับก่อนว่า ประเทศกำลังเผชิญการเสื่อมถอยเชิงโครงสร้างจริง

การปฏิรูปที่จำเป็นต้องทำพร้อมกันอย่างน้อยห้าด้าน

• หนึ่ง ลดหนี้อย่างเป็นระบบ ไม่ใช่ล้างหนี้แบบสร้างวินัยเสีย แต่ต้องปรับโครงสร้างหนี้ เพิ่มรายได้ ลดหนี้นอกระบบ และสร้างระบบการเงินที่ไม่ผลักคนจนไปสู่กับดักดอกเบี้ยสูง
• สอง ยกระดับผลิตภาพแรงงาน ผ่านการศึกษาใหม่ การฝึกทักษะใหม่ ระบบอาชีวะคุณภาพสูง และการเชื่อมมหาวิทยาลัยกับเศรษฐกิจจริง
• สาม ปฏิรูประบบราชการและธรรมาภิบาล ลดอุปสรรคทางกฎหมาย ลดการผูกขาด เปิดการแข่งขัน และทำให้รัฐรับใช้ประชาชนมากกว่ารับใช้อำนาจ
• สี่ ลงทุนในเด็กและครอบครัว เพราะนโยบายประชากรไม่ใช่แค่ชวนคนมีลูก แต่ต้องทำให้การมีลูกไม่ใช่การลงโทษทางเศรษฐกิจ
• ห้า สร้างเศรษฐกิจใหม่แบบมีส่วนร่วม ไม่ใช่เศรษฐกิจใหม่ที่ทุนใหญ่ รัฐราชการ และต่างชาติได้ประโยชน์ฝ่ายเดียว แต่ประชาชนส่วนใหญ่ต้องเข้าถึงงาน ทักษะ รายได้ และโอกาส

บทสรุปแบบคันฉ่องส่องไทย

ประเทศไทยวันนี้ยังไม่ล่มสลาย แต่กำลังเสื่อมถอยเชิงโครงสร้าง ประเทศยังมีทรัพยากร ยังมีคนเก่ง ยังมีทำเลที่ดี ยังมีฐานอุตสาหกรรม ยังมีศักยภาพท่องเที่ยว และยังมีโอกาสจากเศรษฐกิจใหม่ แต่ศักยภาพเหล่านี้จะไม่กลายเป็นอนาคต หากประเทศยังถูกบริหารด้วยระบบคิดเดิม

คำถามจึงไม่ใช่ว่าไทยจะรอดหรือไม่ แต่คือไทยจะยอมเปลี่ยนก่อนหมดแรงหรือไม่

ถ้ายังปลอบใจกันด้วยคำว่า “ประเทศเรายังไปได้” โดยไม่ดูตัวเลขหนี้ ไม่ดูเด็กเกิดน้อย ไม่ดูโรงงานปิด ไม่ดูแรงงานไร้ทักษะ ไม่ดูคนรุ่นใหม่หมดหวัง ไม่ดูระบบราชการที่ไม่ทันโลก ประเทศไทยก็อาจค่อย ๆ กลายเป็นสังคมแก่ หนี้สูง ผลิตภาพต่ำ การเมืองตัน และสมองไหลออกนอกประเทศ

แต่ถ้าใช้วิกฤตครั้งนี้เป็นกระจก ประเทศไทยยังมีโอกาสเปลี่ยน วิกฤตไม่จำเป็นต้องเป็นจุดจบ มันอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการปฏิรูปใหญ่ หากเรากล้าพูดความจริง กล้าดูข้อมูล และกล้าถามว่า ใครได้ประโยชน์จากระบบเดิม ใครถูกทิ้งไว้ข้างหลัง และใครควรมีสิทธิร่วมกำหนดอนาคตประเทศ

คันฉ่องส่องไทยขอสรุปว่า: ไทยยังไม่จบเห่ แต่ไทยกำลังหมดแรงจากข้างใน และประเทศที่หมดแรงจากข้างในจะฟื้นไม่ได้ด้วยคำปลอบใจ แต่ต้องฟื้นด้วยความจริง ความกล้าหาญ และการปฏิรูปโครงสร้างที่ทำให้ประชาชนส่วนใหญ่มีอนาคตที่ดีขึ้นได้จริง ๆ

ทางเลือกของประเทศไทยวันนี้คือ จะเป็นประเทศที่ “แก่ก่อนรวย หนี้ก่อนมั่นคง และหมดหวังก่อนปฏิรูป” หรือจะกล้าเปลี่ยน ก่อนที่วิกฤตเงียบจะกลายเป็นชะตากรรมถาวร

แหล่งอ้างอิงหลักสำหรับตรวจสอบข้อมูล:
World Bank Thailand Economic Monitor; World Bank Thailand Country Updates; Bank of Thailand household debt data and policy notes; IMF Article IV Consultation and household debt analysis; CEIC household debt data; Reuters reports on Thailand factory closures, cheap Chinese imports, tourism arrivals, Chinese tourist confidence, and investment trends; NESDC economic data; UN population and demographic data.

```

เมื่อการเมืองไทยไม่ใช่เรื่องของพรรคการเมืองอีกต่อไป บทความกึ่งวิชาการ คันฉ่องส่องไทย

บทความวิเคราะห์ · Political Analysis

เมื่อการเมืองไทยไม่ใช่เรื่องของพรรคการเมืองอีกต่อไป

มองผ่านวิกฤติรัฐบาลแพทองธาร สู่คำถามเรื่องโครงสร้างอำนาจไทยร่วมสมัย

ดร. เสน่ห์ ถิ่นแสน (Piangdin Rakthai) · Education for Peace Foundation · 2569

บทคัดย่อ / Abstract

บทความนี้วิเคราะห์โครงสร้างอำนาจทางการเมืองไทยร่วมสมัยโดยอาศัยกรอบทฤษฎีห้าชุด ได้แก่ ทฤษฎีชนชั้นนำ (Elite Theory), แนวคิด Deep State, Competitive Authoritarianism, Network Monarchy, และ Veto Players Theory เพื่ออธิบายปรากฏการณ์ที่พรรคการเมืองซึ่งชนะการเลือกตั้งมิอาจแปลงคะแนนเสียงให้กลายเป็นอำนาจปกครองที่แท้จริงได้ ข้อเสนอหลักของบทความคือ การเมืองไทยในยุคปัจจุบันมิได้เป็นการแข่งขันระหว่างพรรคการเมือง หากแต่เป็นกระบวนการต่อรองระหว่างเครือข่ายชนชั้นนำที่ดำรงอยู่เหนือกลไกการเลือกตั้ง

หมายเหตุ: แต่ละส่วนผู้เขียนแค่เขียนเป็นเชิงสรุปแนะนำ สามารถเจาะลึกและลงรายละเอียดได้อีกมาก เหมาะสำหรับศึกษาต่อหรือนำไปเป็นหัวข้อวิทยานิพนธ์หรืองานวิจัยวิชาการในระดับที่สูงขึ้น

คำสำคัญ: ชนชั้นนำ, อำนาจซ่อนเร้น, ประชาธิปไตยที่มีเงื่อนไข, เครือข่ายราชา, ผู้มีอำนาจยับยั้ง

1. บทนำ: การเลือกตั้งในฐานะกิจกรรม ไม่ใช่กลไก

การเมืองไทยในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา มักถูกอธิบายผ่านการแข่งขันระหว่างพรรคการเมือง บุคคลทางการเมือง หรือขั้วอำนาจต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายอนุรักษนิยม ฝ่ายประชาธิปไตย ฝ่ายทหาร ฝ่ายทุน หรือฝ่ายประชาชน ทว่าหากพิจารณาเหตุการณ์หลังการเลือกตั้งปี 2566 อย่างละเอียด เราอาจกำลังเผชิญความจริงอีกแบบหนึ่ง นั่นคือ การเมืองไทยอาจมิได้เป็นการแข่งขันระหว่างพรรคการเมืองเป็นหลักอีกต่อไป หากแต่เป็นการแข่งขันและการต่อรองภายในเครือข่ายอำนาจที่ซับซ้อนกว่านั้นมาก

ข้อสังเกตดังกล่าวมิใช่เรื่องใหม่ในทางทฤษฎีการเมือง Gaetano Mosca (1939) เสนอมาตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 19 ว่าในสังคมมนุษย์ทุกสังคม ย่อมมีกลุ่มชนชั้นนำที่มีอำนาจจริงและกลุ่มมวลชนที่ถูกปกครอง<sup>1</sup> ไม่ว่าระบอบนั้นจะเรียกตนเองว่าอะไรก็ตาม Vilfredo Pareto (1935) เพิ่มมิติว่าชนชั้นนำย่อมหมุนเวียนแต่มิได้หายไป ขณะที่ C. Wright Mills (1956) ศึกษาสหรัฐอเมริกาและพบว่าอำนาจแท้จริงกระจุกตัวอยู่ใน "สามเหลี่ยมอำนาจ" ระหว่างผู้นำทางทหาร การเมือง และเศรษฐกิจ<sup>2</sup> คำถามสำหรับกรณีไทยคือ ใครอยู่ในสามเหลี่ยมนั้น และสามเหลี่ยมนั้นมีหน้าตาอย่างไร

2. ทฤษฎีชนชั้นนำ: รัฐบาลในฐานะส่วนปลายของโครงสร้าง

กรอบทฤษฎี: Elite Theory (Pareto, Mosca, Mills)

ทฤษฎีชนชั้นนำ (Elite Theory) เสนอว่าในสังคมทุกสังคม อำนาจทางการเมืองมิได้กระจายอยู่ทั่วไปในประชาชน หากแต่กระจุกตัวอยู่ในกลุ่มคนส่วนน้อยที่มีทรัพยากร ความเชื่อมโยง และความสามารถในการประสานงานระหว่างกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ การเลือกตั้งในมุมมองนี้จึงเป็นเพียงกลไกในการคัดเลือกว่าชนชั้นนำกลุ่มใดจะได้ขึ้นมาบริหาร ไม่ใช่กลไกในการโอนอำนาจจากมวลชนสู่ผู้ปกครองอย่างแท้จริง

กรณีความตึงเครียดระหว่างพรรคเพื่อไทยกับพรรคภูมิใจไทยในรัฐบาลผสมหลังปี 2566 สามารถอ่านได้ผ่านกรอบนี้อย่างตรงไปตรงมา แม้ทั้งสองพรรคจะมีความขัดแย้งในบางประเด็น แต่เมื่อเกิดกระแสข่าวว่าหากพรรคหนึ่งถอนตัว อีกพรรคหนึ่งก็พร้อมเข้ามาแทนที่ได้ทันที คำถามที่ควรถูกตั้งจึงไม่ใช่ว่า "ใครจะเป็นรัฐบาล" หากแต่เป็นว่า "ใครคือผู้กำหนดว่ารัฐบาลควรมีหน้าตาอย่างไร"<sup>3</sup>

ในกรอบของ Mills ปรากฏการณ์ดังกล่าวมิใช่ความผิดปกติ แต่เป็นการทำงานของระบบตามปกติ นั่นคือชนชั้นนำที่สนิทชิดเชื้อกันอาจสลับหน้าที่กันได้ราวกับผู้เล่นสำรอง เพราะสิ่งที่ดำรงความต่อเนื่องมิใช่บุคคล หากแต่เป็นเครือข่ายที่บุคคลเหล่านั้นเป็นส่วนประกอบ (Mills, 1956, หน้า 18–20)<sup>4</sup>

3. แนวคิด Deep State: โครงสร้างที่ไม่มีวาระ

กรอบทฤษฎี: Deep State

แนวคิด Deep State หมายถึงกลุ่มเจ้าหน้าที่ นักวิชาการ นักกฎหมาย ทหาร หน่วยงานความมั่นคง หรือกลุ่มผลประโยชน์ที่มีอิทธิพลอย่างต่อเนื่องต่อนโยบายของรัฐโดยไม่ขึ้นอยู่กับการเปลี่ยนแปลงของรัฐบาล นักวิชาการอย่าง Mike Lofgren (2016) และ Peter Dale Scott (2015) แยกแยะระหว่าง "visible state" ที่ประชาชนเห็นและเลือกตั้ง กับ "deep state" ที่ดำเนินงานในระดับลึกกว่านั้น

ในบริบทไทย แนวคิดนี้มีความเป็นรูปธรรมเป็นพิเศษ Thitinan Pongsudhirak (2012) ตั้งข้อสังเกตว่าสถาบันราชการไทยบางประเภท โดยเฉพาะองค์กรอิสระที่ถูกสถาปนาขึ้นหลังการรัฐประหาร 2549 และ 2557 มีลักษณะของ "เครื่องมือถาวร" ที่สามารถทำงานโดยอิสระจากอำนาจบริหารที่มาจากการเลือกตั้ง<sup>5</sup> กรณีการแก้ไขรัฐธรรมนูญที่พรรคเพื่อไทยไม่สามารถผลักดันแนวทางที่ตนต้องการได้อย่างเต็มที่แม้จะอยู่ในฝ่ายบริหาร เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของปรากฏการณ์นี้

สถานการณ์เช่นนี้นำไปสู่คำถามทางรัฐศาสตร์ที่สำคัญอย่างยิ่ง: อำนาจในการเปลี่ยนกติกาสูงสุดของประเทศนั้นอยู่ที่ใครกันแน่ หากรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งยังไม่สามารถแก้ไขกติกาที่ใช้ปกครองประเทศได้อย่างอิสระ? แนวคิด Deep State เสนอคำตอบว่าอำนาจดังกล่าวอาจฝังตัวอยู่ใน "ห้วงเวลาที่ยาวกว่า" ของสถาบันที่ไม่มีวาระการดำรงตำแหน่ง

4. Competitive Authoritarianism: การเลือกตั้งที่ไม่เท่าเทียม

กรอบทฤษฎี: Competitive Authoritarianism (Levitsky & Way, 2002)

Steven Levitsky และ Lucan Way เสนอแนวคิด Competitive Authoritarianism เพื่ออธิบายระบอบที่มีการเลือกตั้งจริง มีพรรคฝ่ายค้านจริง และมีสื่อที่ทำงานได้ในระดับหนึ่ง แต่กลไกเหล่านี้ดำเนินการบนสนามที่ไม่เสมอกัน ผู้ดำรงอำนาจใช้ทรัพยากรรัฐ กฎหมาย และสถาบันตุลาการเป็นเครื่องมือในการรักษาความได้เปรียบเชิงระบบ

Levitsky และ Way (2002) ระบุว่าสัญญาณสำคัญของ Competitive Authoritarianism คือการที่ผู้ดำรงอำนาจแพ้การเลือกตั้งได้จริง แต่ผู้ชนะอาจไม่ได้รับอำนาจที่สมบูรณ์ตามที่เลือกมา<sup>6</sup> กรณีของพรรคก้าวไกลในปี 2566 ซึ่งได้รับคะแนนเสียงสูงสุดแต่ไม่สามารถจัดตั้งรัฐบาลได้ และต่อมาถูกยุบพรรคโดยองค์กรอิสระ เป็นตัวอย่างที่ตรงกับแนวคิดนี้อย่างน่าตกใจ

ประเด็นที่สำคัญไม่แพ้กันคือสถานะของพรรคการเมืองที่ได้รับคะแนนเสียงสูงสุดจากประชาชนในการเลือกตั้งปี 2566 แต่ไม่สามารถจัดตั้งรัฐบาลได้สำเร็จ ปรากฏการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นได้ในหลายประเทศภายใต้เงื่อนไขบางประการ แต่เมื่อเกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าในบริบทไทย ย่อมทำให้เกิดคำถามว่า ความสัมพันธ์ระหว่าง "ชัยชนะในการเลือกตั้ง" กับ "การเข้าถึงอำนาจรัฐ" นั้นเป็นความสัมพันธ์แบบเดียวกันจริงหรือไม่<sup>7</sup>

5. Network Monarchy: สถาบันพระมหากษัตริย์ในฐานะโครงข่ายอำนาจ

กรอบทฤษฎี: Network Monarchy (McCargo, 2005)

Duncan McCargo เสนอแนวคิด "Network Monarchy" เพื่ออธิบายกระบวนการที่สถาบันพระมหากษัตริย์ไทยทำหน้าที่ไม่ใช่แค่สัญลักษณ์ของรัฐ แต่เป็นศูนย์กลางของเครือข่ายอำนาจที่แผ่ขยายออกไปผ่านบุคคล สถาบัน และองค์กรต่าง ๆ ที่มีความใกล้ชิดหรือจงรักภักดีต่อสถาบัน แนวคิดนี้ไม่ได้มองว่าสถาบันพระมหากษัตริย์ "สั่งการ" โดยตรง แต่ว่าความใกล้ชิดกับสถาบันให้ทั้งทรัพยากรเชิงสัญลักษณ์และอำนาจที่แปลงเป็นผลประโยชน์ทางการเมืองได้

McCargo (2005) ชี้ว่ากลุ่มองคมนตรี นายทหารระดับสูงบางส่วน และเทคโนแครตบางกลุ่มล้วนเป็นส่วนหนึ่งของโครงข่ายนี้ ซึ่งมีผลต่อกระบวนการสรรหาและถอดถอนรัฐบาลผ่านช่องทางทางการและไม่เป็นทางการ<sup>8</sup> ในบริบทของยุคแพทองธาร คำถามที่น่าสนใจคือโครงข่ายดังกล่าวมีพลวัตอย่างไรในยุคที่สถาบันพระมหากษัตริย์อยู่ในช่วงเปลี่ยนรัชกาลและกำลังอยู่ในช่วงสร้างรูปแบบความสัมพันธ์กับกลุ่มอำนาจต่าง ๆ ใหม่

การเคลื่อนไหวของนายทักษิณ ชินวัตร หลังได้รับอิสรภาพและกลับมามีบทบาทนั้นก็อ่านได้ผ่านกรอบนี้ ตลอดช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา ทักษิณมักถูกมองว่าเป็นผู้ท้าทาย Network ดังกล่าว แต่ในปัจจุบัน บทบาทของเขาดูคล้ายผู้ที่ถูกรวมเข้าสู่เครือข่ายมากกว่าผู้เปลี่ยนแปลงระบบ ซึ่งสอดคล้องกับข้อเสนอของ Pareto (1935) เรื่อง "การหมุนเวียนของชนชั้นนำ" ที่ระบบดูดซับผู้ท้าทายเข้ามาแทนที่จะถูกทำลายโดยพวกเขา<sup>9</sup>

6. Veto Players Theory: โครงสร้างของอำนาจกีดขวาง

กรอบทฤษฎี: Veto Players Theory (Tsebelis, 2002)

George Tsebelis เสนอ Veto Players Theory เพื่อวัดความสามารถในการเปลี่ยนแปลงนโยบาย (policy change capacity) ของระบบการเมือง "Veto player" คือผู้กระทำการทางการเมืองที่จำเป็นต้องให้ความเห็นชอบก่อนที่การเปลี่ยนแปลงใด ๆ จะเกิดขึ้นได้ ยิ่งมี veto players มากและมีความแตกต่างกันสูง ความสามารถในการเปลี่ยนแปลงสถานะเดิม (status quo) ก็ยิ่งต่ำ

Tsebelis (2002) แยกแยะระหว่าง "institutional veto players" เช่น วุฒิสภาหรือศาลรัฐธรรมนูญ กับ "partisan veto players" เช่น พรรคร่วมรัฐบาล<sup>10</sup> ในระบบการเมืองไทย กลไกรัฐธรรมนูญ 2560 ได้สถาปนา veto players จำนวนมากอย่างเป็นระบบ ไม่ว่าจะเป็นวุฒิสมาชิกที่ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง 250 คนที่มีบทบาทในการโหวตเลือกนายกรัฐมนตรี (ในช่วงเฉพาะกาล 5 ปี) องค์กรอิสระที่สามารถยุบพรรคหรือตัดสิทธิ์นักการเมือง และกลไกรัฐธรรมนูญที่กำหนดเงื่อนไขการแก้ไขซึ่งซับซ้อนจนยากจะดำเนินการได้จริง

ด้วยเหตุนี้ การเมืองไทยในปัจจุบันจึงอาจอธิบายได้ยากขึ้นเรื่อย ๆ หากใช้กรอบคิดแบบเดิม Tsebelis (2002, หน้า 36) เตือนว่าระบบที่มี veto players หนาแน่นจะสร้างภาพลวงตาของพลวัตทางการเมือง เพราะผู้กระทำการบนเวทีเปลี่ยนบ่อย แต่สถานะเดิมของนโยบายกลับแทบไม่เคลื่อนไหว<sup>11</sup> ซึ่งสอดคล้องอย่างยิ่งกับความรู้สึกที่คนไทยจำนวนมากมีต่อการเมืองของตน

7. การสังเคราะห์: ห้าเลนส์ หนึ่งภาพ

เมื่อนำกรอบทฤษฎีทั้งห้ามาพิจารณาร่วมกัน ภาพที่ปรากฏคือระบบการเมืองไทยมีลักษณะ "multi-layered power architecture" หรือโครงสร้างอำนาจหลายชั้น ที่ชั้นนอกสุดคือพรรคการเมืองและการเลือกตั้งซึ่งประชาชนมองเห็น ชั้นถัดมาคือองค์กรอิสระและกลไกทางกฎหมายที่เป็น institutional veto players ชั้นลึกกว่านั้นคือ Deep State ในรูปแบบของข้าราชการ ทหาร และเทคโนแครตที่ดำรงความต่อเนื่องข้ามรัฐบาล และชั้นที่ลึกที่สุดคือ Network Monarchy และเครือข่ายชนชั้นนำที่ McCargo และ Mills บรรยายไว้

"การเลือกตั้งไทยมิได้เป็นกลไกโอนอำนาจ แต่เป็นกลไกคัดสรรผู้ที่จะได้รับอนุญาตให้เข้ามาอยู่ในระดับบนของโครงสร้างอำนาจที่มีอยู่แล้ว"

ในระบอบประชาธิปไตยแบบรัฐสภาที่พัฒนาแล้ว รัฐบาลย่อมขึ้นอยู่กับเสียงของประชาชนผ่านผู้แทนที่ได้รับเลือกตั้ง แต่ในบริบทไทย หลายเหตุการณ์กลับสะท้อนว่าแม้ตัวผู้เล่นจะเปลี่ยนไป โครงสร้างอำนาจพื้นฐานกลับยังดำรงอยู่ในลักษณะเดิมอย่างน่าประหลาด พรรคการเมืองอาจสลับบทบาทกันได้ รัฐมนตรีอาจเปลี่ยนหน้าได้ แต่กลไกที่กำหนดขอบเขตของสิ่งที่รัฐบาลสามารถทำได้จริงกลับดูมีความต่อเนื่องสูง ซึ่งเป็นลักษณะที่ทั้ง Mosca, Deep State scholarship, และ Tsebelis ต่างพยากรณ์ไว้ในแง่มุมที่แตกต่างกัน

8. บทสรุป: คำถามที่สำคัญที่สุด

หากอำนาจอธิปไตยเป็นของประชาชนจริง การเปลี่ยนแปลงกติกาของประเทศก็ควรเป็นสิ่งที่สามารถดำเนินการได้ผ่านกลไกประชาธิปไตยตามปกติ แต่หากมีองค์กร กลุ่มบุคคล หรือเครือข่ายอำนาจอื่นที่สามารถยับยั้งกระบวนการดังกล่าวได้ คำอธิบายเรื่องประชาธิปไตยไทยก็จำเป็นต้องซับซ้อนกว่าที่ปรากฏในตำราทั่วไป

บทความนี้เสนอว่าคำถามที่สำคัญที่สุดของการเมืองไทยร่วมสมัยอาจไม่ใช่ว่า "ใครจะชนะการเลือกตั้งครั้งหน้า" แต่คือ "โครงสร้างอำนาจที่อยู่เหนือการแข่งขันเลือกตั้งนั้นมีลักษณะอย่างไร และใครเป็นผู้รักษาให้มันคงอยู่" กรอบทฤษฎีทั้งห้าที่นำเสนอในบทความนี้มิได้ให้คำตอบสุดท้าย แต่ให้เลนส์ที่จำเป็นในการตั้งคำถามที่ถูกต้อง

เพราะตราบใดที่ประชาชนยังมองเห็นเพียงตัวละครบนเวที แต่ไม่เห็นเวทีที่ตัวละครเหล่านั้นกำลังแสดงอยู่ ความเข้าใจต่อการเมืองไทยก็อาจยังไม่ลึกพอที่จะอธิบายสิ่งที่เกิดขึ้นจริง และบางที นี่อาจเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้คนไทยจำนวนมากรู้สึกว่าการเมืองเปลี่ยนอยู่ตลอดเวลา แต่ประเทศกลับเหมือนไม่เคยเปลี่ยนไปไหนเลย

เชิงอรรถ / Footnotes

<sup>1</sup> Mosca, G. (1939). The Ruling Class (แปลโดย H. D. Kahn). McGraw-Hill. (งานต้นฉบับ ตีพิมพ์ปี 1896) Mosca เรียกกลุ่มนี้ว่า "political class" ที่จัดระเบียบตนเองและปฏิบัติหน้าที่ทางการเมืองในสังคม

<sup>2</sup> Mills, C. W. (1956). The Power Elite. Oxford University Press. Mills วิเคราะห์สหรัฐอเมริกาในยุคหลังสงครามและพบว่าการตัดสินใจระดับชาติที่แท้จริงกระจุกตัวอยู่ใน "inner circle" ที่ย้ายตัวระหว่างโลกทหาร การเมือง และธุรกิจขนาดใหญ่

<sup>3</sup> กรอบนี้ชวนให้นึกถึงข้อเสนอของ Putnam, R. D. (1976). The Comparative Study of Political Elites. Prentice-Hall. ซึ่งระบุว่าการศึกษาชนชั้นนำควรเน้นที่ "เครือข่าย" ไม่ใช่ที่ "ตัวบุคคล"

<sup>4</sup> Mills, C. W. (1956). อ้างแล้ว. หน้า 18–20. สำหรับการประยุกต์ใช้กับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ดู Rodan, G. (2018). Participation Without Democracy: Containing Conflict in Southeast Asia. Cornell University Press.

<sup>5</sup> Thitinan Pongsudhirak. (2012). Thailand's uneasy equilibrium. Journal of Democracy, 23(2), 48–58. ดูเพิ่มเติม Hewison, K. (2010). Thaksin Shinawatra and the reshaping of Thai politics. Contemporary Politics, 16(2), 119–133.

<sup>6</sup> Levitsky, S., & Way, L. A. (2002). The rise of competitive authoritarianism. Journal of Democracy, 13(2), 51–65. หน้า 53: "Although incumbents in competitive authoritarian regimes may routinely manipulate formal democratic rules, they are unable to eliminate them or reduce them to a mere façade."

<sup>7</sup> สำหรับกรณีไทยโดยเฉพาะ ดู Dressel, B., & Ivarola, L. (2016). Governance trajectories in Southeast Asia. Asian Survey, 56(4), 624–649. และ Kongkirati, P. (2016). Thailand's failed 2014 election: the anti-election movement, violence and democratic breakdown. Journal of Contemporary Asia, 46(3), 467–485.

<sup>8</sup> McCargo, D. (2005). Network monarchy and legitimacy crises in Thailand. The Pacific Review, 18(4), 499–519. McCargo ระบุว่า Network Monarchy ในยุครัชกาลที่ 9 ทำหน้าที่เป็น "referee" ในความขัดแย้งทางการเมือง โดยมีองคมนตรีเป็นผู้ส่งสารระหว่างสถาบันกับกลุ่มการเมืองต่าง ๆ

<sup>9</sup> Pareto, V. (1935). The Mind and Society (แปลโดย A. Livingston). Harcourt, Brace. (งานต้นฉบับ ตีพิมพ์ปี 1916) Pareto เสนอว่าชนชั้นนำที่ครองอำนาจสามารถดำรงความมั่นคงได้โดยการรวมเอาคู่แข่งเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของระบบแทนที่จะต่อต้านโดยตรง

<sup>10</sup> Tsebelis, G. (2002). Veto Players: How Political Institutions Work. Princeton University Press. หน้า 19–36. Tsebelis นิยาม veto player ว่าคือ "individual or collective actors whose agreement is necessary for a change of the status quo."

<sup>11</sup> Tsebelis, G. (2002). อ้างแล้ว. หน้า 36. สำหรับการประยุกต์ใช้กับประเทศกำลังพัฒนา ดู Schleiter, P., & Morgan-Jones, E. (2009). Review of Tsebelis's veto players in developing democracies. Comparative Political Studies, 42(4), 520–549.

บรรณานุกรม / References

Dressel, B., & Ivarola, L. (2016). Governance trajectories in Southeast Asia. Asian Survey, 56(4), 624–649. https://doi.org/10.1525/as.2016.56.4.624

Hewison, K. (2010). Thaksin Shinawatra and the reshaping of Thai politics. Contemporary Politics, 16(2), 119–133. https://doi.org/10.1080/13569771003783031

Kongkirati, P. (2016). Thailand's failed 2014 election: The anti-election movement, violence and democratic breakdown. Journal of Contemporary Asia, 46(3), 467–485. https://doi.org/10.1080/00472336.2016.1151917

Levitsky, S., & Way, L. A. (2002). The rise of competitive authoritarianism. Journal of Democracy, 13(2), 51–65. https://doi.org/10.1353/jod.2002.0026

Lofgren, M. (2016). The deep state: The fall of the Constitution and the rise of a shadow government. Viking.

McCargo, D. (2005). Network monarchy and legitimacy crises in Thailand. The Pacific Review, 18(4), 499–519. https://doi.org/10.1080/09512740500338937

Mills, C. W. (1956). The power elite. Oxford University Press.

Mosca, G. (1939). The ruling class (H. D. Kahn, Trans.). McGraw-Hill. (Original work published 1896)

Pareto, V. (1935). The mind and society (A. Livingston, Trans.). Harcourt, Brace. (Original work published 1916)

Putnam, R. D. (1976). The comparative study of political elites. Prentice-Hall.

Rodan, G. (2018). Participation without democracy: Containing conflict in Southeast Asia. Cornell University Press.

Scott, P. D. (2015). The American deep state: Wall Street, big oil, and the attack on U.S. democracy. Rowman & Littlefield.

Thitinan Pongsudhirak. (2012). Thailand's uneasy equilibrium. Journal of Democracy, 23(2), 48–58. https://doi.org/10.1353/jod.2012.0026

Tsebelis, G. (2002). Veto players: How political institutions work. Princeton University Press.