คันฉ่องส่องโลก

กลศึกสหรัฐ: ทำลายยุ้งฉาง ก่อนกองทัพจะล้ม

เมื่อทรัมป์เผยแพร่กราฟค่าเงินเรียล สิ่งที่เขากำลังประกาศอาจไม่ใช่เพียงความล้มเหลวทางเศรษฐกิจของอิหร่าน หากเป็นผลของสงครามอีกสนามหนึ่ง—สนามที่ทำลายศักยภาพของรัฐจากรากฐาน

บทวิเคราะห์คันฉ่องส่องโลก | สิงหาคม 2569

ภาพสงครามที่ปรากฏต่อสายตาคนทั่วโลกมักเป็นภาพเครื่องบินรบ ขีปนาวุธ ฐานทัพที่ถูกโจมตี และอาคารซึ่งพังทลายลงในเปลวเพลิง เราจึงมักวัดว่าใครกำลังชนะจากจำนวนอาวุธที่ยิงออกไป หรือจากความสามารถของแต่ละฝ่ายในการตอบโต้ แต่สงครามระหว่างรัฐในศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ดไม่ได้ดำเนินอยู่บนสนามรบเพียงแห่งเดียว และชัยชนะก็ไม่ได้วัดจากซากปรักหักพังที่มองเห็นได้เท่านั้น

การที่ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ เผยแพร่กราฟแสดงการอ่อนค่าของเงินเรียลอิหร่านจากประมาณ 900,000 เรียลต่อหนึ่งดอลลาร์สหรัฐในช่วงต้นปี 2025 ไปสู่ระดับใกล้ 1.9 ล้านเรียลต่อดอลลาร์ในเดือนกรกฎาคม 2026 จึงเป็นเหตุการณ์ที่ควรอ่านให้ลึกกว่าการเยาะเย้ยค่าเงินของฝ่ายตรงข้าม

ตัวเลขดังกล่าวไม่ใช่อัตราเงินเฟ้อ หากเป็นอัตราแลกเปลี่ยนในตลาดเสรี แต่การทรุดลงของค่าเงินระดับนี้สะท้อนความไม่เชื่อมั่น ความต้องการถือเงินตราต่างประเทศ การขาดแคลนรายได้จากภายนอก ตลอดจนความกังวลต่ออนาคตทางเศรษฐกิจ และเมื่อประเทศต้องพึ่งพาสินค้านำเข้า วัตถุดิบ เครื่องจักร ยา หรือเทคโนโลยี ค่าเงินที่อ่อนลงก็จะส่งผ่านไปยังต้นทุนการผลิตและค่าครองชีพของประชาชนอย่างหลีกเลี่ยงได้ยาก

ข้อเท็จจริงที่ต้องแยกให้ออกจากกัน 1.9 ล้านเรียลต่อดอลลาร์ คือราคาของเงินดอลลาร์ในตลาดเสรีอิหร่าน ไม่ใช่อัตราเงินเฟ้อ 1.9 ล้านเปอร์เซ็นต์ แต่ค่าเงินที่อ่อนลงอย่างรุนแรงสามารถเร่งเงินเฟ้อ โดยเฉพาะในประเทศที่การผลิตและการบริโภคต้องอาศัยสินค้านำเข้า

เสียงระเบิดคือสิ่งที่มองเห็น การพังของระบบคือสิ่งที่ตัดสินสงคราม

ในอดีต กองทัพต้องอาศัยอาหาร เสบียง ม้า ถนน และกำลังคน กองทัพที่รบเก่งเพียงใด หากขาดเสบียงก็ไม่สามารถเดินทัพต่อไปได้ แม่ทัพจำนวนมากจึงไม่ได้มุ่งตีป้อมปราการอย่างเดียว หากเลือกตัดเส้นทางลำเลียง เผาพืชผล หรือทำลายยุ้งฉาง เพื่อบังคับให้เมืองอ่อนแรงลงจากภายใน

ในโลกปัจจุบัน ยุ้งฉางของประเทศไม่ได้เก็บเฉพาะข้าวหรืออาหาร หากประกอบด้วยเงินตราต่างประเทศ รายได้จากการส่งออก ระบบธนาคาร โรงกลั่นน้ำมัน ท่าเรือ โครงข่ายพลังงาน เทคโนโลยี ห่วงโซ่อุปทาน และความเชื่อมั่นของประชาชนกับนักลงทุน

ระเบิดอาจทำลายฐานทัพได้ภายในหนึ่งคืน แต่การทำลายค่าเงิน รายได้ เทคโนโลยี และความเชื่อมั่น สามารถลดทอนความสามารถของประเทศในการฟื้นตัวไปอีกหลายปี

หากอ่านการเผยแพร่กราฟค่าเงินเรียลในบริบทนี้ สารที่ทรัมป์ต้องการส่งอาจไม่ได้หยุดอยู่ที่คำว่า “เศรษฐกิจอิหร่านกำลังย่ำแย่” แต่คือการประกาศว่า มาตรการทางทหาร เศรษฐกิจ และการปิดล้อมกำลังกัดเซาะฐานทรัพยากรซึ่งหล่อเลี้ยงรัฐอิหร่านอยู่

สงครามทั้งระบบ: หลายสนามทำงานพร้อมกัน

สิ่งที่เกิดขึ้นจึงควรมองเป็นยุทธศาสตร์ผสมผสาน ซึ่งแต่ละมาตรการสนับสนุนและขยายผลของมาตรการอื่น มิใช่กิจกรรมที่แยกออกจากกัน

1

สนามการทหาร

การโจมตีฐานทัพ ระบบป้องกันภัยทางอากาศ ศูนย์บัญชาการ โครงสร้างพลังงาน และเส้นทางขนส่ง ลดความสามารถในการรบ การผลิต และการซ่อมบำรุงของฝ่ายตรงข้าม

2

สนามเศรษฐกิจและการเงิน

การคว่ำบาตร การจำกัดการส่งออก การสกัดกั้นรายได้จากน้ำมัน และการทำให้ธุรกรรมระหว่างประเทศยากขึ้น ลดกระแสเงินตราต่างประเทศและกดดันค่าเงินภายใน

3

สนามการทูต

การดึงประเทศที่สามให้ออกห่างจากอิหร่าน ทำให้พันธมิตรและคู่ค้าต้องคำนวณต้นทุนใหม่ แม้ประเทศเหล่านั้นจะไม่ได้เห็นด้วยกับสหรัฐทุกเรื่องก็ตาม

4

สนามภูมิรัฐศาสตร์

การจำกัดบทบาทของอิหร่านในเส้นทางพลังงาน ช่องแคบฮอร์มุซ และเครือข่ายพันธมิตรระดับภูมิภาค ลดอำนาจต่อรองที่เตหะรานเคยใช้กดดันฝ่ายอื่น

5

สนามข้อมูลข่าวสาร

การเผยแพร่กราฟค่าเงินมีผลต่อการรับรู้ของชาวอิหร่าน นักลงทุน พันธมิตร และประชาคมโลก เป็นการเปลี่ยนตัวเลขทางเศรษฐกิจให้กลายเป็นอาวุธทางจิตวิทยา

6

สนามการเมืองภายใน

เมื่อรายได้จริงลดลง ธุรกิจปิดตัว และราคาสินค้าจำเป็นสูงขึ้น รัฐบาลต้องรับแรงกดดันทั้งจากประชาชน ชนชั้นกลาง ผู้ประกอบการ และกลุ่มผลประโยชน์ภายในระบอบ

จากค่าเงินสู่กำลังรบ: สายพานแห่งความอ่อนแอ

ค่าเงินที่อ่อนลงไม่ได้ทำให้ขีปนาวุธหยุดทำงานในทันที แต่อาจเริ่มต้นกระบวนการที่ค่อย ๆ ลดทอนกำลังของรัฐเป็นทอด ๆ

• สินค้านำเข้าและวัตถุดิบมีราคาแพงขึ้น
• ต้นทุนการผลิต พลังงาน การขนส่ง และค่าครองชีพสูงขึ้น
• งบประมาณของรัฐมีอำนาจซื้อที่แท้จริงลดลง
• การจัดหาอะไหล่ เครื่องจักร และเทคโนโลยีจากต่างประเทศยากขึ้น
• ธุรกิจชะลอการลงทุน ประชาชนหันไปถือทองคำหรือเงินตราต่างประเทศ
• รัฐต้องใช้เงินสำรองเพื่อพยุงค่าเงินและอุดหนุนสินค้าจำเป็น
• ทรัพยากรที่อาจใช้กับกองทัพหรือเครือข่ายพันธมิตรจึงถูกเบียดบังไปใช้แก้ปัญหาภายใน

นี่คือเหตุผลที่การโจมตีเศรษฐกิจสามารถเชื่อมต่อกับเป้าหมายทางทหารได้ แม้ไม่มีระเบิดตกลงบนฐานทัพเพิ่มขึ้นแม้แต่ลูกเดียว เพราะในระยะยาว กองทัพก็ต้องกิน ต้องจ่าย ต้องซ่อม ต้องผลิต และต้องพึ่งระบบเศรษฐกิจเช่นเดียวกับสถาบันอื่น

การทำลายยุ้งฉางไม่ได้เริ่มต้นในวันที่ทรัมป์โพสต์

อย่างไรก็ตาม การอ่อนค่าของเงินเรียลไม่ควรถูกอธิบายว่าเป็นผลจากมาตรการใดมาตรการหนึ่ง หรือเกิดขึ้นภายในชั่วข้ามคืน เศรษฐกิจอิหร่านเผชิญแรงกดดันสะสมมานานจากการคว่ำบาตร ความบกพร่องในการบริหาร ความไม่แน่นอนทางนโยบาย การทุจริต การเคลื่อนย้ายเงินทุน และการพึ่งพารายได้จากพลังงาน

สงคราม การโจมตีโครงสร้างพื้นฐาน การขัดขวางการส่งออก และการลดลงของกระแสเงินตราต่างประเทศจึงไม่ได้สร้างปัญหาทั้งหมดขึ้นใหม่ หากเข้าไปกระแทกรอยร้าวเดิมให้ขยายตัวเร็วและลึกขึ้น

การกล่าวว่า “ทรัมป์ทำลายเงินเรียลเพียงลำพัง” จึงเป็นถ้อยคำทางการเมืองมากกว่าคำอธิบายทางเศรษฐศาสตร์ที่ครบถ้วน แต่การปฏิเสธว่าความกดดันจากสหรัฐและสงครามไม่มีผลต่อค่าเงิน ก็ขัดกับกลไกของรายได้จากต่างประเทศ ความเชื่อมั่น และการเคลื่อนย้ายทุนอย่างชัดเจน

เศรษฐกิจทรุด ไม่ได้แปลว่าระบอบจะล้ม

จุดที่ต้องระวังที่สุดคือการกระโดดจากข้อเท็จจริงว่า “ค่าเงินอ่อนและประชาชนลำบาก” ไปสู่ข้อสรุปว่า “รัฐบาลกำลังจะล่มสลาย”

ประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นว่า รัฐบาลบางแห่งสามารถดำรงอยู่ท่ามกลางเศรษฐกิจที่ย่ำแย่ได้เป็นเวลานาน หากยังควบคุมกองกำลังความมั่นคง ทรัพยากรสำคัญ ระบบแจกจ่ายผลประโยชน์ และการสื่อสารภายในประเทศเอาไว้ได้

ภัยจากภายนอกอาจสร้างผลตรงกันข้ามกับที่ผู้กดดันต้องการ เพราะรัฐบาลสามารถใช้สงครามปลุกความรู้สึกชาตินิยม กล่าวโทษศัตรูภายนอก และทำให้การต่อต้านรัฐบาลถูกมองว่าเป็นการบ่อนทำลายประเทศในยามวิกฤต ปรากฏการณ์เช่นนี้เรียกว่า การรวมตัวรอบธงชาติ หรือ rally-around-the-flag effect

แรงกดดันทางเศรษฐกิจยังอาจทำลายชนชั้นกลางและภาคประชาสังคม ซึ่งโดยปกติเป็นฐานสำคัญของการเรียกร้องการเปลี่ยนแปลง เมื่อผู้คนต้องใช้พลังทั้งหมดเพื่อความอยู่รอด ความสามารถในการจัดตั้งทางการเมืองอาจลดลงแทนที่จะเพิ่มขึ้น

ความทุกข์ของประชาชนไม่ใช่หลักฐานอัตโนมัติว่าระบอบใกล้ล้ม บางครั้งประชาชนอ่อนแรงเร็วกว่ารัฐที่กำลังกดขี่พวกเขาเสียอีก

เป้าหมายที่แท้จริงอาจไม่ใช่การเปลี่ยนระบอบ

สหรัฐไม่จำเป็นต้องทำให้อิหร่านล่มสลายเพื่อบรรลุเป้าหมายเชิงยุทธศาสตร์ การทำให้อิหร่านต้องใช้ทรัพยากรจำนวนมากกับการประคองเศรษฐกิจ การฟื้นฟูโครงสร้างพื้นฐาน และการควบคุมความไม่พอใจภายใน ก็อาจเพียงพอที่จะลดความสามารถของเตหะรานในการสนับสนุนพันธมิตร ลงทุนด้านอาวุธ หรือขยายอิทธิพลในภูมิภาค

ในความหมายนี้ เป้าหมายอาจไม่ใช่การโค่นต้นไม้ให้ล้มทันที แต่คือการตัดน้ำ ตัดปุ๋ย และทำให้รากไม่สามารถส่งอาหารขึ้นไปเลี้ยงกิ่งก้านได้เช่นเดิม

อ่านผ่านระบบนิเวศเชิงสัมพันธ์ของอำนาจ

หากใช้กรอบ ระบบนิเวศเชิงสัมพันธ์ของอำนาจ หรือ Relational Ecology of Power ซึ่งมองว่าอำนาจของรัฐไม่ได้เกิดจากอาวุธเพียงด้านเดียว เราจะเห็นว่าความกดดันต่ออิหร่านกำลังทำงานต่อแกนสำคัญอย่างน้อยสี่ประการพร้อมกัน

1. ความชอบธรรม — Legitimacy เมื่อรัฐบาลไม่สามารถรักษาค่าครองชีพ งาน รายได้ และเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ ความไว้วางใจของประชาชนย่อมถูกกัดเซาะ

2. ทรัพยากร — Resources รายได้จากการส่งออก เงินตราต่างประเทศ เทคโนโลยี และเงินสำรอง คือวัตถุดิบที่รัฐใช้รักษาระบบราชการ กองทัพ และเครือข่ายพันธมิตร

3. ขีดความสามารถในการบังคับใช้ — Coercive Capacity กองทัพและหน่วยความมั่นคงอาจยังคงแข็งแรงในระยะสั้น แต่การบำรุงรักษา การจัดหาอาวุธ การจ่ายกำลังพล และการพัฒนาเทคโนโลยีต้องพึ่งฐานเศรษฐกิจ

4. ความเชื่อร่วม — Collective Belief รัฐบาลต้องรักษาความเชื่อว่าระบอบยังควบคุมสถานการณ์ได้ ขณะเดียวกัน ฝ่ายตรงข้ามพยายามสร้างภาพว่าความพ่ายแพ้กำลังเกิดขึ้นและหลีกเลี่ยงไม่ได้

เมื่อแกนเหล่านี้ถูกบั่นทอนพร้อมกัน รัฐอาจยังมีธงชาติ พรมแดน รัฐบาล และกองทัพครบถ้วน แต่ความสามารถในการกำหนดอนาคตของตนเองจะค่อย ๆ ลดลง นี่คือการทำสงครามกับระบบนิเวศของอำนาจ มากกว่าการทำสงครามกับหน่วยทหารเฉพาะหน้า

แต่ผู้โจมตีก็มีต้นทุน และผลลัพธ์อาจย้อนกลับ

ยุทธศาสตร์กดดันทั้งระบบไม่ได้ปราศจากความเสี่ยง การทำให้ประเทศขนาดใหญ่ซึ่งตั้งอยู่ในจุดยุทธศาสตร์อ่อนแอลงอย่างรุนแรง อาจสร้างการอพยพ ตลาดมืด เครือข่ายอาชญากรรม การแพร่กระจายของอาวุธ หรือความไร้เสถียรภาพที่ขยายออกไปนอกพรมแดน

หากอิหร่านเห็นว่าความอยู่รอดของระบอบถูกคุกคามอย่างถึงที่สุด ผู้นำอาจมีแรงจูงใจให้ยกระดับการเผชิญหน้า ใช้ตัวแทนติดอาวุธ ก่อกวนเส้นทางพลังงาน หรือเร่งสร้างขีดความสามารถเชิงยับยั้งที่ร้ายแรงยิ่งกว่าเดิม

ความเสียหายต่อเศรษฐกิจอิหร่านยังไม่ได้หยุดอยู่ที่ชาวอิหร่าน หากสามารถส่งผ่านไปยังราคาน้ำมัน ค่าประกันภัยทางทะเล การขนส่งสินค้า และภาระค่าครองชีพของประเทศอื่น สงครามเศรษฐกิจจึงอาจทำร้ายทั้งเป้าหมาย ผู้โจมตี และผู้ที่ไม่ได้มีส่วนตัดสินใจในสงคราม

ผู้ที่รับภาระหนักที่สุดมักไม่ใช่ผู้ตัดสินใจทำสงคราม

ในทางจริยธรรม การใช้ค่าเงินที่ทรุดตัวเป็นเครื่องแสดงชัยชนะมีด้านที่ไม่ควรถูกมองข้าม เพราะเบื้องหลังเส้นกราฟไม่ได้มีเพียงตัวเลข หากมีครอบครัวที่เงินเดือนซื้ออาหารได้น้อยลง ผู้ป่วยที่เข้าถึงยาได้ยากขึ้น ผู้ประกอบการที่ไม่สามารถคำนวณต้นทุน และคนหนุ่มสาวที่มองไม่เห็นอนาคตในประเทศของตน

ผู้วางยุทธศาสตร์อาจเรียกสิ่งเหล่านี้ว่าแรงกดดันต่อรัฐ แต่ในชีวิตจริง ความกดดันมักเดินทางผ่านร่างกายและโต๊ะอาหารของประชาชนก่อนจะไปถึงห้องทำงานของผู้นำ

คันฉ่องส่องโลก

การเผยแพร่กราฟค่าเงินเรียลของทรัมป์ทำให้เราเห็นว่า สงครามที่แท้จริงกว้างกว่าสิ่งที่กล้องโทรทัศน์จับภาพได้ อิหร่านยังสามารถยิงขีปนาวุธ ตอบโต้สหรัฐ และแสดงพลังในภูมิภาคได้ แต่ความสามารถในการตอบโต้วันนี้ไม่ได้รับประกันว่าจะสามารถแบกรับต้นทุนเช่นเดิมต่อไปได้อย่างไม่มีกำหนด

สหรัฐและพันธมิตรจึงอาจไม่ได้มุ่งเพียงทำลายลูกธนู หากกำลังทำลายคันธนู โรงงานผลิตธนู แหล่งเงินที่ใช้ซื้อไม้ ตลอดจนความเชื่อมั่นของผู้ที่ต้องออกแรงง้างมัน

ถึงกระนั้น การทำลายยุ้งฉางไม่ได้รับประกันว่าเมืองจะยอมแพ้ เมืองอาจอดทน อาจรวมตัวต่อสู้ อาจหาพันธมิตรใหม่ หรืออาจตอบโต้ด้วยวิธีที่ผู้โจมตีไม่สามารถควบคุมได้ ความอ่อนแอทางเศรษฐกิจจึงเป็นตัวแปรสำคัญ แต่ไม่ใช่คำพิพากษาสุดท้ายของสงคราม

สิ่งที่แน่นอนกว่าคือ เมื่อมหาอำนาจทำสงครามกับระบบเศรษฐกิจ ผู้ที่อยู่ใต้เส้นกราฟคือมนุษย์ และผู้ที่เสียหายก่อนนายพลกับผู้นำ มักเป็นประชาชนธรรมดาที่ไม่ได้เป็นผู้เลือกวันเริ่มต้นสงคราม

ประเทศหนึ่งอาจมีกองทัพซึ่งยังไม่แพ้ในสนามรบ
แต่หากเงินตรา รายได้ เทคโนโลยี และความเชื่อมั่นถูกทำลายไปเรื่อย ๆ
ประเทศนั้นจะยังทำสงครามต่อไปได้อีกนานเพียงใด?

หมายเหตุและแหล่งข้อมูลประกอบการวิเคราะห์

• กราฟที่ประธานาธิบดีทรัมป์เผยแพร่แสดงเงินเรียลอ่อนค่าจากประมาณ 900,000 เรียลต่อดอลลาร์ในต้นปี 2025 ไปใกล้ 1.9 ล้านเรียลต่อดอลลาร์ในเดือนกรกฎาคม 2026

• Reuters รายงานก่อนหน้านี้ว่าเงินเรียลแตะระดับต่ำเป็นประวัติการณ์ ท่ามกลางความต้องการเงินตราต่างประเทศ การจำกัดการส่งออก และแรงกดดันจากสงครามกับมาตรการทางเศรษฐกิจ

• Associated Press รายงานผลกระทบต่อค่าครองชีพ การจ้างงาน ภาคธุรกิจ และราคาอาหาร โดยชี้ว่าแรงกดดันจากสงครามและการปิดกั้นทางการค้าซ้ำเติมปัญหาเชิงโครงสร้างเดิมของอิหร่าน

• บทความนี้แยกอัตราแลกเปลี่ยนออกจากอัตราเงินเฟ้อ และไม่ถือว่าการอ่อนค่าของเงินเรียลเป็นผลจากนโยบายหรือเหตุการณ์เดียว