ดร. เพียงดิน รักไทย คันฉ่องส่องโลก มหาวิทยาลัยประชาชน
หมากรุกสามมิติ: การจัดระเบียบโลกใหม่ภายใต้ยุทธศาสตร์ทรัมป์
กรอบรัฐต่อรัฐแบบดั้งเดิมไม่สามารถอธิบายพลวัตโลกปัจจุบันได้อีกต่อไป การแข่งขันเชิงโครงสร้าง (systemic competition) ดำเนินไปพร้อมกันในหลายมิติที่เชื่อมโยงและส่งผลกระทบต่อกันอย่างลึกซึ้ง ไม่อาจแยกวิเคราะห์เป็นเอกเทศได้ การเปลี่ยนผ่านระเบียบโลก (transition of international order)ณ จุดนี้เป็นการแข่งขันกันเพื่อกำหนดโครงสร้างพื้นฐานและกติกาของระบบโลกทั้งหมด (Mearsheimer, 2014; Allison, 2017)
1. หมากรุกสามมิติ: แนวคิดเชิงทฤษฎีและการประยุกต์ใช้กับยุทธศาสตร์ทรัมป์
Joseph S. Nye Jr. เปรียบเทียบโครงสร้างอำนาจโลกกับกระดานหมากรุกสามชั้นที่ซ้อนกัน (three-dimensional chess) (Nye, 2002, 2011) ชั้นบนสุดคือมิติทางทหารและความมั่นคง ซึ่งอำนาจยังคงกระจุกตัวอยู่ในมือสหรัฐฯ อย่างเหนือชั้น ชั้นกลางคือมิติทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยี ซึ่งอำนาจกระจายตัวแบบหลายขั้ว (multipolar) และชั้นล่างสุดคือมิติข้ามชาติ (transnational dimension) อาทิ การเงินโลก เทคโนโลยีดิจิทัล สภาพภูมิอากาศ และการก่อการร้าย ซึ่งอำนาจกระจายตัวอย่างสิ้นเชิงและไม่อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐใดรัฐหนึ่ง
ยุทธศาสตร์ทรัมป์คือการเล่นหมากรุกในกระดานสามมิติอย่างเต็มรูปแบบและมีระบบ ทุกการเคลื่อนไหวถูกคำนวณเพื่อสร้างผลกระทบข้ามชั้นกระดานพร้อมกัน ไม่ใช่การเล่นในมิติเดียว การกำหนดกำแพงภาษี การควบคุมห่วงโซ่อุปทาน และการจัดวางพันธมิตรภูมิภาค ล้วนเป็นการเคลื่อนหมากที่เชื่อมโยงมิติเศรษฐกิจ-เทคโนโลยีเข้ากับมิติความมั่นคงและมิติข้ามชาติ เพื่อฟื้นฟูอำนาจนำของสหรัฐฯ ท่ามกลางการกระจายตัวของอำนาจที่ซับซ้อนยิ่งขึ้น
2. การท้าทายโครงสร้างโลกาภิวัตน์ที่ล้มเหลว: มิติเศรษฐกิจของหมากรุกสามมิติ
นโยบายเศรษฐกิจชาตินิยมของทรัมป์ — การกำหนดกำแพงภาษีนำเข้าสูง การส่งเสริมการนำฐานการผลิตกลับประเทศ (reshoring) และการลดบทบาทสถาบันพหุภาคี — คือการโจมตีโครงสร้างโลกาภิวัตน์ที่ก่อให้เกิดความไม่สมดุลอย่างรุนแรง (Rodrik, 2011) ผลกระทบจาก “China Shock” ทำให้ชนชั้นแรงงานในประเทศพัฒนาแล้วสูญเสียอำนาจต่อรอง โอกาสทางเศรษฐกิจ และความมั่นคงในชีวิตประจำวัน (Autor et al., 2016) การเคลื่อนไหวเหล่านี้จึงมิใช่เพียงนโยบายภายในประเทศ แต่เป็นหมากในมิติเศรษฐกิจที่ส่งผลโดยตรงต่อชั้นกลางของกระดานหมากรุกสามมิติ โดยสร้างแรงกดดันเชิงโครงสร้างต่อคู่แข่งและฟื้นฟูฐานสนับสนุนทางการเมืองภายในสหรัฐฯ
3. BRICS: ตัวท้าทายเชิงสัญลักษณ์และการสลายขั้วในมิติข้ามชาติ
แม้กลุ่ม BRICS จะขาดเอกภาพทางการเมือง แต่ยังคงเป็นสัญลักษณ์ที่ทรงพลังของการต่อต้านระเบียบโลกที่นำโดยตะวันตก (symbolic counterweight) (Stuenkel, 2015) การที่ทรัมป์เลือกใช้กลยุทธ์ selective engagement กับสมาชิกบางประเทศคือการเล่นหมากในมิติข้ามชาติ เพื่อสลายความเป็นเอกภาพของกลุ่มและป้องกันไม่ให้เกิดขั้วอำนาจใหม่ที่ท้าทายโครงสร้างเดิม การเคลื่อนไหวนี้โยงตรงกับชั้นล่างของกระดานหมากรุกสามมิติ ซึ่งอำนาจกระจายตัวสูงและต้องใช้เครื่องมือทางการเมืองและเศรษฐกิจแบบผสมผสาน
4. Chokepoints และการควบคุมการไหลเวียน: หัวใจของมิติภูมิรัฐศาสตร์
ในยุคปัจจุบัน อำนาจมิได้อยู่ที่การยึดครองดินแดน แต่อยู่ที่ความสามารถในการควบคุม “เส้นทางการไหลเวียน” ของสินค้า ทุน ทรัพยากร และเทคโนโลยี (Kaplan, 2010) ช่องแคบยุทธศาสตร์ Hormuz, Malacca และ Panama จึงกลายเป็นจุดยุทธศาสตร์เชิงโครงสร้างที่กำหนดความอยู่รอดของระบบเศรษฐกิจโลก การที่สหรัฐฯ รักษาและเพิ่มอิทธิพลเหนือจุดเหล่านี้คือการครองความได้เปรียบในทั้งสามมิติของกระดานหมากรุก โดยเฉพาะการเชื่อมโยงมิติเศรษฐกิจเข้ากับมิติความมั่นคง
5. การแข่งขันกับจีน: จาก Containment สู่การแข่งขันเชิงโครงสร้างแบบบูรณาการข้ามมิติ
ยุทธศาสตร์ containment แบบดั้งเดิมใช้ไม่ได้ผลกับจีน เนื่องจากระดับการพึ่งพิงทางเศรษฐกิจระหว่างสองมหาอำนาจสูงเกินไป (Ikenberry, 2018) ทรัมป์จึงเปลี่ยนมาใช้การแข่งขันเชิงโครงสร้างที่ครอบคลุมทุกมิติ — ห่วงโซ่อุปทาน เทคโนโลยีขั้นสูง (semiconductor, AI) การเงิน และการสร้างพันธมิตรภูมิภาค — โดยผสาน hard power เข้ากับเครื่องมือทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีอย่างแยกไม่ออก การเคลื่อนไหวนี้คือตัวอย่างคลาสสิกของการเล่นหมากรุกสามมิติที่คำนวณผลกระทบข้ามชั้นกระดานทั้งหมด
6. Hybrid Power: การใช้อำนาจแบบบูรณาการในโลกยุคใหม่
อำนาจในศตวรรษที่ 21 มีลักษณะ hybrid โดยเครื่องมือทางเศรษฐกิจ เทคโนโลยี และการเงินกลายเป็นอาวุธที่มีประสิทธิภาพไม่แพ้กำลังทหาร (Nye, 2004) การควบคุมมาตรฐานเทคโนโลยี การเข้าถึงตลาด และระบบการเงินระหว่างประเทศจึงเป็นหัวใจสำคัญของการเล่นหมากรุกสามมิติ การที่ทรัมป์ใช้เครื่องมือเหล่านี้อย่างเป็นระบบคือการยกระดับการใช้อำนาจให้สอดคล้องกับโครงสร้างอำนาจที่กระจายตัวในปัจจุบัน
7. ความไม่แน่นอนและความเสี่ยงของการเปลี่ยนผ่านระเบียบโลก
การเปลี่ยนผ่านระเบียบโลกมักก่อให้เกิดความไม่แน่นอนสูงและอาจเพิ่มความเสี่ยงของความขัดแย้งที่คาดไม่ถึง (Kindleberger, 1973) ทุกการเคลื่อนไหวของทรัมป์ในหมากรุกสามมิติ ล้วนสร้างผลกระทบข้ามมิติที่ไม่อาจคาดการณ์ได้ทั้งหมด คำถามสำคัญที่ยังค้างคาคือ การเปลี่ยนผ่านครั้งนี้จะนำไปสู่ระเบียบโลกที่มีเสถียรภาพและเป็นธรรมมากขึ้น หรือจะกลายเป็นเพียงการเปลี่ยนรูปแบบของความตึงเครียดและการแข่งขันที่รุนแรงและซับซ้อนยิ่งกว่าเดิม
บทสรุป
สิ่งที่เกิดขึ้นมิใช่การแข่งขันระหว่างมหาอำนาจธรรมดา แต่เป็นการแข่งขันระหว่างแบบจำลองระเบียบโลกที่แตกต่างกันอย่างพื้นฐาน ยุทธศาสตร์ทรัมป์คือความพยายามอย่างดุเดือดในการยืนยันและฟื้นฟูอำนาจนำของสหรัฐฯ (reassertion of American primacy) ผ่านการเล่นหมากรุกสามมิติที่ผสานเครื่องมือหลากหลายและคำนวณผลกระทบข้ามชั้นกระดานทั้งสามอย่างเป็นระบบ
ทุกมิติที่กล่าวถึง — จากการท้าทายโลกาภิวัตน์ การสลายขั้ว BRICS การควบคุม chokepoints การแข่งขันกับจีน และการใช้อำนาจแบบ hybrid — ล้วนเชื่อมโยงและเสริมกันอย่างแน่นแฟ้น เพื่อสร้างความได้เปรียบเชิงโครงสร้างที่ครอบคลุมทั้งมิติทหาร เศรษฐกิจ-เทคโนโลยี และข้ามชาติ
ประวัติศาสตร์สอนว่า การจัดระเบียบโลกใหม่แทบไม่เคยเป็นกระบวนการที่ราบรื่น และมักก่อให้เกิดผลลัพธ์ที่ไม่อาจคาดการณ์ได้ ซึ่งอาจนำมาซึ่งทั้งโอกาสครั้งใหญ่และภัยคุกคามครั้งใหญ่เช่นกัน
Allison, G. (2017). Destined for war: Can America and China escape Thucydides’s trap? Houghton Mifflin Harcourt.
Autor, D., Dorn, D., & Hanson, G. (2016). The China shock. Annual Review of Economics.
Ikenberry, G. J. (2018). The end of liberal international order? International Affairs.
Kaplan, R. D. (2010). The revenge of geography. Random House.
Kindleberger, C. P. (1973). The world in depression. University of California Press.
Mearsheimer, J. (2014). The tragedy of great power politics. Norton.
Nye, J. S. (2002). The paradox of American power: Why the world’s only superpower can’t go it alone. Oxford University Press.
Nye, J. S. (2004). Soft power: The means to success in world politics. Public Affairs.
Nye, J. S. (2011). The future of power. Public Affairs.
Rodrik, D. (2011). The globalization paradox: Democracy and the future of the world economy. Norton.
Stuenkel, O. (2015). The BRICS and the future of global order. Lexington Books.
