อาหารที่เราทิ้งไปไหน?
ทำไมเศษข้าวหนึ่งจาน
จึงเป็นทั้งเรื่องเงิน ขยะ และโลกร้อน
เมื่อเราทิ้งข้าวครึ่งจาน เราไม่ได้ทิ้งเพียงข้าว เรากำลังทิ้งน้ำ ที่ใช้ปลูกข้าว ปุ๋ย แรงงาน น้ำมัน ไฟฟ้า การขนส่ง เงินที่ใช้ซื้ออาหาร และท้ายที่สุด ยังต้องใช้ทรัพยากรอีกชุดหนึ่ง เพื่อขนสิ่งที่เราไม่กิน ไปกำจัด
ลองเปิดตู้เย็นดูคืนนี้ อาจมีผักที่ซื้อมาแล้วลืม อาหารกล่องเมื่อสามวันก่อน ผลไม้ที่เริ่มช้ำ ซอสหลายขวด และกับข้าวที่เหลือจากเมื่อวาน ของเหล่านี้ดูเหมือน เป็นเรื่องเล็ก ๆ ของครัวหนึ่งครัว แต่เมื่อครัวหลายร้อยล้านครัว ทำสิ่งเดียวกันทุกวัน “ของเหลือในตู้เย็น” ก็กลายเป็นปัญหาระดับโลก และเรื่องน่าประหลาดที่สุดคือ ผู้สร้าง food waste รายใหญ่ที่สุด ไม่ใช่โรงงาน ไม่ใช่ซูเปอร์มาร์เก็ต และไม่ใช่ร้านอาหาร แต่คือครัวเรือนอย่างเรา
โลกทิ้งอาหารมากแค่ไหน?
คิดเป็นประมาณ 19% ของอาหาร ที่มีให้ผู้บริโภค ในส่วนของระบบอาหารที่รายงานนี้ครอบคลุม
ส่วน food service คิดเป็นประมาณ 28% และ retail ประมาณ 12%
Food Loss กับ Food Waste เหมือนกันหรือไม่?
ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว
Food Loss
อาหารสูญเสียก่อนถึงระดับค้าปลีก เช่น หลังเก็บเกี่ยว ระหว่างเก็บรักษา แปรรูป หรือขนส่ง
Food Waste
อาหารหรือส่วนของอาหาร ที่กลายเป็นของเสีย ในช่วง retail, food service และครัวเรือน
อาหารสามารถสูญเสีย ได้ทุกช่วงของเส้นทางนี้
แล้วประเทศไทยล่ะ?
Food Waste Index Report 2024 ให้ค่าประมาณ household food waste ของประเทศไทยที่ 79 กิโลกรัมต่อคนต่อปี
หรือรวมประมาณ 5.48 ล้านตันต่อปี ตามแบบจำลองในรายงาน
แต่ต้องอ่านตัวเลขนี้อย่างนักวิชาการ
UNEP จัดระดับความเชื่อมั่น ของค่าประมาณประเทศไทยว่า “Very Low Confidence”
จึงไม่ควรพูดว่า “คนไทยทุกคนทิ้งอาหาร 79 กิโลกรัมต่อปี” ราวกับเป็นผลสำรวจโดยตรง ที่แม่นยำระดับประเทศ
ควรพูดว่า “UNEP ประมาณการไว้ที่ระดับดังกล่าว แต่ข้อมูลไทยยังมีข้อจำกัดมาก”
แต่กรุงเทพฯ มีเบาะแสที่ชัดมาก
พูดง่าย ๆ คือ เมื่อมององค์ประกอบขยะ ที่ตัวอย่างดังกล่าว เกือบครึ่งหนึ่งโดยน้ำหนัก คือเศษอาหาร
ตัวเลขนี้ทำให้เราเห็นว่า เรื่อง food waste ไม่ใช่ปัญหาเล็กข้างถังขยะ
มันอยู่กลางโจทย์ การจัดการขยะเมือง เลยทีเดียว
+1 : เวลาเราทิ้งอาหาร เราไม่ได้ทิ้งเฉพาะ “อาหาร”
ลองนึกถึงข้าวหนึ่งจาน
ก่อนมาอยู่ตรงหน้าเรา ต้องมี
- ที่ดิน
- เมล็ดพันธุ์
- น้ำ
- ปุ๋ย
- แรงงาน
- เครื่องจักร
- พลังงาน
- การสีหรือแปรรูป
- บรรจุภัณฑ์
- รถขนส่ง
- ร้านค้า
- พลังงานในการหุง
ดังนั้นเมื่อข้าวถูกทิ้ง
สิ่งที่สูญเปล่า ไม่ใช่เฉพาะเมล็ดข้าว
แต่คือ ทรัพยากรทั้งหมดที่เดินทางมากับมัน
มีประวัติของน้ำ ดิน พลังงาน
แรงงาน และเงิน
ซ่อนอยู่ข้างหลัง
แล้วมันเกี่ยวกับโลกร้อนอย่างไร?
Food loss and waste สร้างผลกระทบต่อภูมิอากาศ อย่างน้อยสองช่วง
ก่อนถูกทิ้ง
การผลิต ปุ๋ย เลี้ยงสัตว์ แปรรูป ทำความเย็น และขนส่ง ใช้พลังงานและทรัพยากร
หลังถูกทิ้ง
อินทรียวัตถุที่ถูกกำจัด โดยเฉพาะในสภาวะไร้ออกซิเจน สามารถสร้าง methane ซึ่งเป็นก๊าซเรือนกระจกที่สำคัญ
UNEP ประเมินว่า food loss and waste มีส่วนประมาณ 8–10% ของการปล่อย ก๊าซเรือนกระจกทั่วโลก
ดังนั้นอาหารที่ไม่เคยถูกกิน สามารถสร้าง emissions ทั้งตอนผลิต และตอนกลายเป็นขยะ
ทำไมฝังกลบเศษอาหารแล้วเกิด Methane?
เศษอาหารคืออินทรียวัตถุ
เมื่อย่อยสลาย ในสภาวะที่ออกซิเจนจำกัด จุลินทรีย์บางชนิด สามารถสร้าง methane — CH₄
นี่คือเหตุผลว่า การแยกขยะอินทรีย์ ออกจากขยะทั่วไป มีความสำคัญ
เพราะเมื่อแยกได้ เราสามารถเลือกเส้นทาง ที่เหมาะสมกว่า เช่น composting หรือ anaerobic digestion ภายใต้ระบบจัดการที่ดี
+1 อีกชั้น : ปัญหา Food Waste ไม่ใช่ “ปัญหาขยะ” แต่เป็นปัญหาประสิทธิภาพของระบบเศรษฐกิจ
ลองนึกถึงโรงงานแห่งหนึ่ง
ซื้อวัตถุดิบ 100 บาท ใช้แรงงาน ไฟฟ้า รถขนส่ง และเครื่องจักร
แล้วผลิตสินค้าออกมา ก่อนนำ 20 บาท โยนทิ้งถังขยะ
ผู้จัดการคงรีบถามว่า
“ระบบรั่วตรงไหน?”
แต่เมื่อสิ่งเดียวกัน เกิดกับอาหาร เรามักมองว่า “เป็นเรื่องธรรมดา”
แท้จริงแล้ว food waste คือ economic inefficiency
เราใช้ทรัพยากรจริง เพื่อผลิตของ ที่ไม่สร้างประโยชน์สุดท้าย
ทำไมครัวเรือนทิ้งอาหาร?
ไม่ใช่เพราะคนต้องการ ทำลายอาหาร
ส่วนใหญ่เกิดจาก การตัดสินใจเล็ก ๆ หลายอย่างรวมกัน
ซื้อเกิน
โปรโมชั่น แพ็กใหญ่ หรือซื้อโดยไม่ตรวจ ของที่มีอยู่แล้ว
ทำเกิน
กะปริมาณไม่ถูก หรือกลัวอาหารไม่พอ
ลืม
อาหารอยู่หลังตู้เย็น จนเลยช่วงที่น่ากิน
ไม่เข้าใจวันที่
ผู้บริโภคอาจสับสน ระหว่างคำเกี่ยวกับคุณภาพ และคำเกี่ยวกับความปลอดภัย บนฉลาก
มาตรฐานความสวย
ผักผลไม้ที่รูปร่างไม่สวย อาจถูกมองว่าไม่น่ากิน ทั้งที่ยังบริโภคได้
ไม่วางแผน leftovers
อาหารเหลือถูกเก็บไว้ แต่ไม่มีแผนว่าจะกินเมื่อไร
Food Waste เป็นปัญหาของประเทศร่ำรวยเท่านั้นหรือ?
นี่เป็นความเข้าใจเก่าที่ต้องแก้
Food Waste Index 2024 พบว่า ระดับ household food waste ที่สังเกตได้ ระหว่างประเทศรายได้สูง รายได้ปานกลางระดับบน และรายได้ปานกลางระดับล่าง ต่างกันโดยเฉลี่ย เพียงประมาณ 7 กิโลกรัมต่อคนต่อปี
UNEP จึงสรุปว่า food waste ไม่ใช่เพียง “ปัญหาของประเทศร่ำรวย”
นอกจากนี้ ประเทศที่มีอากาศร้อน อาจเผชิญความท้าทายมากขึ้น จากอาหารสด อุณหภูมิ และข้อจำกัดของ cold chain
ประเด็นนี้น่าสนใจ สำหรับประเทศไทยโดยตรง
แล้วอาหารเหลือควรไปไหน?
หลักสำคัญที่สุดคือ อย่าเริ่มต้นด้วยคำถามว่า “กำจัดอย่างไร?”
ควรเริ่มว่า
“ทำอย่างไรไม่ให้มันกลายเป็นของเสียตั้งแต่แรก?”
+1 ชั้นสำคัญ : Composting ดี แต่ “ไม่สร้างเศษอาหารตั้งแต่แรก” ดีกว่า
บางครั้งเราอาจรู้สึกว่า ถ้าเอาอาหารเหลือไปทำปุ๋ย ปัญหาก็จบ
แต่ลองคิดอีกชั้น
ถ้าอาหารนั้น ไม่จำเป็นต้องถูกผลิตเกิน ตั้งแต่ต้น
เราจะประหยัด
- น้ำ
- ที่ดิน
- ปุ๋ย
- พลังงาน
- การขนส่ง
- บรรจุภัณฑ์
- เงิน
ก่อนที่ composting จะเริ่มทำงานเสียอีก
ดังนั้น prevention จึงอยู่สูงกว่า recycling of food waste ในเชิงประสิทธิภาพทรัพยากร
หนึ่งครอบครัวเริ่มอย่างไรได้บ้าง?
ทดลอง 7 วันโดยไม่ต้องซื้ออุปกรณ์ใหม่
-
เปิดตู้เย็นก่อนซื้อของ
ดูว่ามีอะไรอยู่แล้ว ก่อนออกไปตลาด -
วางแผนอาหารคร่าว ๆ
ไม่จำเป็นต้องวางทุกมื้อ แต่รู้ว่าจะกินอะไร ช่วยลดการซื้อเผื่อ -
มี “Eat Me First Box”
รวมอาหารที่ควรกินก่อน ไว้บริเวณที่มองเห็นง่าย -
ตักน้อยก่อน
กินหมดแล้วค่อยเติม ดีกว่าตักมากแล้วเหลือ -
กำหนด Leftover Day
หนึ่งมื้อในสัปดาห์ ใช้สำหรับจัดการอาหารที่เหลือ -
แยกเศษที่กินไม่ได้
เพื่อเห็นว่าอะไรคือ avoidable food waste และอะไรคือส่วนที่หลีกเลี่ยงยาก -
ชั่งหรือถ่ายรูป food waste 7 วัน
เมื่อมองเห็นปริมาณจริง พฤติกรรมมักเปลี่ยนง่ายขึ้น
โรงเรียนทำอะไรได้?
โรงเรียนเป็นห้องทดลอง เรื่อง food waste ที่ดีมาก
ชั่งเศษอาหารหลังอาหารกลางวัน
ให้เด็กทำกราฟรายสัปดาห์
คำนวณค่าอาหารที่สูญเสีย
ศึกษาว่าเมนูใดเหลือมากที่สุด
ถามว่า portion size เหมาะสมหรือไม่
เรียนเรื่อง decomposition และ methane
ทดลอง composting
บทเรียนเดียว จึงเชื่อม
คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ สิ่งแวดล้อม สุขศึกษา และความรับผิดชอบต่อส่วนรวม
เข้าด้วยกันได้
เมืองควรทำอะไร?
หากเศษอาหาร เป็นสัดส่วนใหญ่ของขยะเมือง การแก้ปัญหาควรเริ่ม ตั้งแต่ต้นทาง
Measure
วัดปริมาณ องค์ประกอบ และแหล่งกำเนิด อย่างสม่ำเสมอ
Separate
สร้างระบบแยก organic waste ที่ประชาชนทำตามได้จริง
Prevent
ร่วมกับตลาด ร้านอาหาร โรงแรม โรงเรียน และครัวเรือน ลดของเหลือตั้งแต่ต้น
Recover
สร้างระบบนำอาหาร ที่ยังเหมาะสม ไปใช้ประโยชน์ โดยคำนึงถึง food safety
Recycle Organics
พัฒนา composting หรือระบบจัดการอินทรียวัตถุ ที่เหมาะกับบริบท
Report Outcomes
รายงานว่า food waste ลดลงจริงกี่ตัน ไม่ใช่รายงานเพียง จำนวนกิจกรรม
+1 สำหรับประเทศไทย : ก่อนตั้งเป้าลด Food Waste เราต้องสร้าง “ระบบรู้ความจริง”
ข้อจำกัดของตัวเลขประเทศไทย ใน Food Waste Index ให้บทเรียนสำคัญ
นโยบายสาธารณะที่ดี ต้องเริ่มจาก measurement infrastructure
เราควรรู้ว่า
- ครัวเรือนทิ้งเท่าไร?
- ร้านอาหารทิ้งเท่าไร?
- ตลาดสดทิ้งเท่าไร?
- โรงแรมทิ้งเท่าไร?
- โรงเรียนทิ้งเท่าไร?
- อะไรยังรับประทานได้?
- อะไรเป็นส่วนที่กินไม่ได้?
- สุดท้ายมันไปที่ไหน?
เพราะ สิ่งที่เราไม่วัด มักกลายเป็นสิ่งที่บริหารด้วยความรู้สึก
และปัญหาระดับล้านตัน ไม่ควรถูกบริหาร ด้วยการคาดเดา
สรุปบทเรียน
เศษข้าวในถังขยะ ดูเหมือนเรื่องเล็ก
แต่ข้างหลังมัน มีระบบเศรษฐกิจทั้งระบบ
มีเกษตรกร น้ำ ดิน ปุ๋ย พลังงาน รถบรรทุก ตลาด ร้านอาหาร ตู้เย็น แรงงาน และเงินของเรา
UNEP ประเมินว่า โลกสร้าง food waste ประมาณ 1.05 พันล้านตัน ในปี 2022
และส่วนใหญ่ — ประมาณ 60% — เกิดในครัวเรือน
กรุงเทพฯ เอง มีข้อมูลปี 2023 ที่พบ food waste ประมาณ 49.1% ขององค์ประกอบขยะ ในตัวอย่างจากสถานีขนถ่ายสามแห่ง
ดังนั้น food waste ไม่ใช่เพียงคำถามว่า
“เราจะเอาเศษอาหารไปทิ้งที่ไหน?”
แต่ควรถามก่อนว่า
“ทำไมเราจึงใช้ทรัพยากรมากมาย ผลิตอาหารขึ้นมา แล้วลงทุนอีกครั้ง เพื่อขนอาหารที่ไม่ได้กิน ไปกำจัด?”
เมื่อเห็นเช่นนี้ การกินอาหารให้หมด ไม่ใช่เพียงมารยาทบนโต๊ะอาหาร
มันคือ เศรษฐศาสตร์ระดับครัวเรือน การบริหารทรัพยากร และการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ในพฤติกรรมเดียวกัน
แหล่งข้อมูลสำหรับตรวจสอบและอ่านต่อ
-
United Nations Environment Programme,
Food Waste Index Report 2024,
27 March 2024.
UNEP — Food Waste Index Report 2024 -
United Nations Environment Programme,
World squanders over 1 billion meals a day,
27 March 2024.
UNEP -
United Nations Environment Programme,
Food Loss and Waste.
UNEP -
Bangkok Metropolitan Administration,
Bangkok Waste and Waste-Water Action Plan 2025–2030.
Bangkok Metropolitan Administration
หมายเหตุทางวิชาการ: ตัวเลข 1.05 พันล้านตัน ของ UNEP ครอบคลุม food waste ใน household, food service และ retail และรวมทั้งส่วนที่กินได้ และส่วนที่กินไม่ได้ ตามนิยามการวัดของ Food Waste Index จึงไม่ควรตีความว่า อาหารที่กินได้ 1.05 พันล้านตัน ถูกทิ้งทั้งหมด
ตัวเลขประเทศไทย 79 กิโลกรัมต่อคนต่อปี เป็น household food waste estimate ใน Food Waste Index Report 2024 UNEP ระบุ confidence ของประเทศไทยว่า Very Low บทความนี้จึงจงใจ ไม่ใช้ตัวเลขดังกล่าว เป็นข้อสรุปเด็ดขาด เกี่ยวกับพฤติกรรมของคนไทย
ตัวเลข 49.1% ของกรุงเทพมหานคร เป็นสัดส่วน food waste ในองค์ประกอบ municipal waste จากข้อมูลการสุ่มองค์ประกอบ ที่สถานีขนถ่ายสามแห่ง ในปี 2023 จึงไม่ควรตีความว่า 49.1% ของขยะทั้งหมด คือ “อาหารที่ยังกินได้” เพราะ food waste สามารถรวมส่วนที่กินไม่ได้ เช่น เปลือก ก้าง กระดูก และเศษเตรียมอาหาร ตามวิธีจำแนกที่ใช้
