ภาค 3 ใครเป็นเจ้าของดวงจันทร์?

ภาค 1 | ภาค 2 | ภาค 3

Lunar Geopolitics ตอนที่ ๓ ต่อจาก “ศึกชิงขั้วใต้ดวงจันทร์”

คันฉ่องส่องโลก · Mirror-Lens World

จาก “ใครจะไปถึงก่อน” สู่คำถามที่ยากกว่า — เมื่อไม่มีชาติใดเป็นเจ้าของดวงจันทร์ ใครมีสิทธิเป็นเจ้าของสิ่งที่ขุดขึ้นมา?

ไม่มีใครเป็นเจ้าของดวงจันทร์ แล้วใครมีสิทธิขุดน้ำ ขุดแร่ และกันคนอื่นออก?

สนธิสัญญาอวกาศห้ามการยึดครองดวงจันทร์ แต่สหรัฐฯ รับรองสิทธิในทรัพยากรที่ถูกสกัดออกมา Artemis Accords ยอมรับการใช้ทรัพยากรและ safety zones ขณะที่กติกาสากลว่าด้วย lunar mining ยังอยู่ระหว่างการก่อรูป นี่คือบริเวณที่กฎหมาย เทคโนโลยี เศรษฐกิจ และภูมิรัฐศาสตร์กำลังเดินมาชนกัน

ดร.เสน่ห์ ถิ่นแสน (Dr. Snea Thinsan) · Education for Peace Foundation · สิงหาคม 2569 / 2026

บทคัดย่อ

บทความนี้วิเคราะห์ปัญหากฎหมายและธรรมาภิบาลที่กำลังก่อตัวขึ้นจากการใช้ทรัพยากรบนดวงจันทร์ โดยแยกความแตกต่างระหว่างการถือครอง “ดินแดน” การเป็นเจ้าของ “ทรัพยากรที่สกัดออกมา” และสิทธิในการดำเนิน “กิจกรรม” บริเวณหนึ่ง ผู้เขียนพิเคราะห์สนธิสัญญาอวกาศ ค.ศ. 1967 กฎหมายสหรัฐฯ ว่าด้วยทรัพยากรอวกาศ Artemis Accords ความตกลงว่าด้วยดวงจันทร์ (Moon Agreement) และกระบวนการของคณะกรรมการสหประชาชาติว่าด้วยการใช้อวกาศโดยสันติ แล้วเสนอว่าโจทย์สำคัญของภูมิรัฐศาสตร์ดวงจันทร์ในอนาคต มิใช่เพียงการป้องกันการอ้างอธิปไตยอย่างเป็นทางการ หากแต่คือการป้องกันมิให้สิทธิในการใช้ทรัพยากรแปรสภาพเป็นการควบคุมพื้นที่โดยพฤตินัยอย่างไร้ขอบเขต

ลองจินตนาการว่ามนุษย์สองคนเดินไปถึงบ่อน้ำกลางทะเลทรายซึ่งไม่มีใครเป็นเจ้าของ คนแรกตักน้ำขึ้นมาหนึ่งถัง ส่วนอีกคนเดินตามมาทีหลัง คำถามดูเหมือนง่าย น้ำในถังนั้นเป็นของใคร แต่ถ้าคนแรกลากเครื่องสูบน้ำ โรงงาน ระบบไฟฟ้า ถนน และรั้วรักษาความปลอดภัยมาตั้งล้อมรอบบ่อ คำถามจะเปลี่ยนไปทันที

เขายังมิได้เอ่ยปากประกาศว่า “ทะเลทรายนี้เป็นของฉัน” แต่ถ้าคนอื่นแทบไม่มีทางเข้าถึงบ่อน้ำได้อีก เส้นแบ่งระหว่าง การใช้ทรัพยากร กับ การควบคุมพื้นที่ จะพาดผ่านตรงไหน นี่คือหนึ่งในปัญหาทางกฎหมายที่มนุษย์กำลังจะต้องตอบบนดวงจันทร์

ดวงจันทร์อาจไม่มีเจ้าของ แต่ทรัพยากรที่อยู่บนนั้นอาจไม่ได้ “ไร้เจ้าของ” ในความหมายเดียวกัน Non-appropriation of territory does not automatically settle the ownership of extracted resources.

๑

กฎข้อแรก: ไม่มีใครยกดวงจันทร์เป็นประเทศของตนได้

หลักสำคัญที่สุดปรากฏอยู่ในข้อ 2 (Article II) ของ Outer Space Treaty ค.ศ. 1967 ซึ่งวางหลักว่า ห้วงอวกาศ รวมทั้งดวงจันทร์และเทหวัตถุอื่น ไม่อาจตกอยู่ภายใต้การยึดถือของชาติใด ไม่ว่าด้วยการประกาศอธิปไตย ด้วยการใช้ ด้วยการยึดครอง หรือด้วยวิธีการอื่นใด นี่คือหลัก non-appropriation อันเป็นเสาหลักของกฎหมายอวกาศทั้งระบบ¹

ด้วยเหตุนี้ ภาพแบบยุคล่าอาณานิคม ที่นักสำรวจขึ้นฝั่ง ปักธง แล้วประกาศว่าแผ่นดินทั้งหมดตั้งแต่นี้เป็นของกษัตริย์หรือของประเทศตน จึงใช้ไม่ได้กับดวงจันทร์ภายใต้กฎหมายอวกาศปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นสหรัฐฯ จีน อินเดีย รัสเซีย ญี่ปุ่น หรือชาติใด ก็ไม่อาจอ้างกรรมสิทธิ์เหนือ Mare Tranquillitatis หลุม Shackleton หรือขั้วใต้ทั้งหมด เพียงเพราะไปถึงก่อน

๒

แต่ข้อ 1 ก็ยืนยันอีกด้านหนึ่งว่า ทุกประเทศมีสิทธิ “ใช้” ดวงจันทร์

หากอ่านเฉพาะข้อ 2 เราอาจเข้าใจผิดว่าดวงจันทร์เป็นพิพิธภัณฑ์ที่มนุษย์แตะต้องมิได้ ทว่าข้อ 1 (Article I) กลับกำหนดว่า การสำรวจและการใช้ห้วงอวกาศ รวมทั้งดวงจันทร์ เปิดให้แก่รัฐทั้งหลายโดยไม่เลือกปฏิบัติ บนพื้นฐานแห่งความเสมอภาค และต้องมีเสรีภาพในการเข้าถึงทุกพื้นที่ของเทหวัตถุ² กฎหมายอวกาศจึงวางหลักสองประการที่ต้องดำรงอยู่ร่วมกันอย่างตึงเครียด

หลักคู่ของสนธิสัญญาอวกาศ

• ห้ามยึดเป็นดินแดน
• เปิดให้สำรวจ
• เปิดให้ใช้
• เสรีภาพในการเข้าถึง
• ต้องคำนึงถึงผู้อื่น

ปัญหาที่แท้จริงจึงมิใช่คำถามว่า “ใช้ได้หรือไม่ได้” หากแต่เป็นคำถามที่ละเอียดอ่อนกว่านั้นมาก นั่นคือ ใช้ได้แค่ไหน โดยไม่กลายเป็นการยึดครอง?

๓

จุดพลิกเกม: “ที่ดินเป็นของใคร” กับ “ของที่ขุดขึ้นมาเป็นของใคร” อาจเป็นคนละคำถาม

นี่คือหัวใจทางกฎหมายของเรื่องทั้งหมด ลองพิจารณาว่าไม่มีใครเป็นเจ้าของทะเลหลวง แต่เรือประมงที่จับปลาได้โดยชอบย่อมเป็นเจ้าของปลาที่จับขึ้นมา หรือไม่มีใครเป็นเจ้าของห้วงอากาศเหนือทะเลหลวง แต่นั่นก็มิได้แปลว่าเครื่องบินทุกลำที่โผบินอยู่กลายเป็นทรัพย์สินส่วนรวมของมนุษยชาติ นักกฎหมายฝ่ายหนึ่งจึงเสนอเส้นแบ่งไว้อย่างแหลมคม

การห้ามครอบครอง “แหล่งที่อยู่ของทรัพยากร” มิได้จำเป็นต้องหมายความว่า ห้ามเป็นเจ้าของ “ทรัพยากรหลังจากสกัดออกมาแล้ว”

แต่นักกฎหมายอีกฝ่ายก็ตั้งคำถามกลับอย่างตรงจุดว่า หากรัฐสามารถอนุญาตให้บริษัทเอกชนขุดทรัพยากรจำนวนมหาศาลและมอบกรรมสิทธิ์เต็มรูปแบบแก่สิ่งที่นำออกมา ในที่สุดผลลัพธ์จะแตกต่างจากการจัดสรรทรัพย์สินบนดวงจันทร์มากเพียงใด ข้อถกเถียงนี้ยังไม่มีคำพิพากษาสากลฉบับใดฉบับหนึ่งที่ปิดประเด็นให้แก่ทุกประเทศได้

๔

สหรัฐฯ เลือกคำตอบไว้แล้วในกฎหมายภายในของตน

ในปี 2015 สหรัฐอเมริกาออก U.S. Commercial Space Launch Competitiveness Act และบรรจุบทบัญญัติว่าด้วยสิทธิในทรัพยากรจากดาวเคราะห์น้อยและทรัพยากรอวกาศไว้ใน Title 51 แห่งประมวลกฎหมายสหรัฐฯ โดยระบุสาระสำคัญว่า พลเมืองสหรัฐฯ ที่ได้ทรัพยากรอวกาศจากการประกอบกิจการเชิงพาณิชย์โดยชอบ ย่อมมีสิทธิครอบครอง เป็นเจ้าของ ขนส่ง ใช้ และจำหน่ายทรัพยากรที่ได้มานั้น ภายใต้กฎหมายที่ใช้บังคับและพันธกรณีระหว่างประเทศของสหรัฐฯ ทั้งยังนิยาม space resource ให้ครอบคลุมทรัพยากรไม่มีชีวิตในอวกาศ รวมทั้งน้ำและแร่ธาตุ³

ข้อที่ต้องสังเกตให้ดีคือความแตกต่างของถ้อยคำ กฎหมายมิได้กล่าวว่าบริษัทอเมริกันสามารถเป็นเจ้าของ หลุมอุกกาบาต หากแต่กล่าวว่าบริษัทมีสิทธิใน ทรัพยากรที่ได้มา

ไม่ใช่ “ฉันเป็นเจ้าของเหมือง” แต่เป็น “สิ่งที่ฉันขุดออกมาแล้ว ฉันเป็นเจ้าของ”

อย่างไรก็ตาม กฎหมายภายในของสหรัฐฯ โดยตัวมันเองไม่อาจสร้างพันธกรณีผูกมัดประเทศอื่นได้ คำถามเรื่องความสอดคล้องกับกฎหมายระหว่างประเทศจึงยังต้องอาศัยการตีความและการยอมรับในระดับระหว่างประเทศต่อไป

๕

ทรัมป์ขยับจาก “กฎหมายภายใน” ไปสู่การสร้างบรรทัดฐานระหว่างประเทศ

ในเดือนเมษายน 2020 รัฐบาลโดนัลด์ ทรัมป์ ออกคำสั่งฝ่ายบริหารที่ 13914 ว่าด้วยการส่งเสริมการสนับสนุนระหว่างประเทศสำหรับการกู้คืนและใช้ทรัพยากรอวกาศ โดยประกาศนโยบายอย่างชัดเจนว่า กิจกรรมเชิงพาณิชย์ในการกู้คืนและใช้ทรัพยากรอวกาศพึงได้รับการสนับสนุน และสหรัฐฯ ประสงค์จะผลักดันข้อตกลงทั้งทวิภาคีและพหุภาคีว่าด้วยการดำเนินกิจกรรมดังกล่าวอย่างปลอดภัยและยั่งยืน⁴

นี่คือการยกระดับเรื่อง space mining จากปัญหากฎหมายภายใน ไปสู่ปัญหาการทูตและการสร้างบรรทัดฐาน มิได้ถามเพียงว่า “บริษัทอเมริกันทำอะไรได้” หากแต่เริ่มถามว่า “ประเทศอื่นจะยอมรับหลักการแบบเดียวกันหรือไม่”

๖

Artemis Accords ให้คำตอบที่ชัดขึ้นอีกหนึ่งขั้น

Artemis Accords ซึ่งริเริ่มขึ้นในปี 2020 และมีประเทศเข้าร่วมลงนามเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว กล่าวถึงเรื่อง space resources ไว้โดยตรง โดยวางหลักว่า การสกัดและใช้ทรัพยากรในอวกาศสามารถดำเนินการได้โดยสอดคล้องกับสนธิสัญญาอวกาศ และผู้ลงนามเห็นพ้องว่ากิจกรรมดังกล่าวไม่จำเป็นต้องถือเป็นการยึดครองโดยชาติตามความหมายของข้อ 2⁵ การตีความเช่นนี้มีผลเชิงยุทธศาสตร์สูงยิ่ง เพราะมันสร้างสะพานทางกฎหมายเชื่อมจากหลักห้ามยึดครอง ไปสู่เศรษฐกิจอวกาศ

จากหลักห้ามยึดครอง สู่เศรษฐกิจอวกาศ

• No Sovereignty
• Exploration
• Extraction
• Utilization
• Property in Recovered Resources
• Commercial Economy

ในเชิงจำนวน Artemis Accords ได้ขยายวงกว้างจนไม่อาจถูกมองว่าเป็นเพียงคำประกาศของสหรัฐฯ ฝ่ายเดียวอีกต่อไป ในวาระครบรอบห้าปีเมื่อปลายปี 2025 มีผู้ลงนามแล้ว 59 ประเทศ และยังเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง⁶ กระนั้น กรอบนี้ก็ยังมิใช่สนธิสัญญาสากล และไม่ผูกพันรัฐทุกประเทศบนโลก ความแตกต่างข้อนี้เป็นสิ่งที่ต้องรักษาไว้ให้ชัดเจนเสมอ

๗

แล้ว safety zone คือการ “กันคนอื่นออก” หรือไม่?

คำว่า safety zone เป็นหนึ่งในถ้อยคำที่ง่ายต่อการถูกทำให้ร้อนแรงทางการเมืองที่สุด หากอ่านอย่างผิวเผิน อาจตีความว่า “อเมริกากำลังตีเส้นแบ่งพื้นที่บนดวงจันทร์” ทว่า Artemis Accords อธิบายเขตปลอดภัยในฐานะเครื่องมือสำหรับ deconfliction หรือการประสานเพื่อหลีกเลี่ยง harmful interference โดยผู้ดำเนินกิจกรรมพึงแจ้งตำแหน่งและลักษณะทั่วไปของการปฏิบัติงาน และประสานกับผู้อื่นเมื่อมีความเสี่ยงว่าจะรบกวนกัน⁷

ที่สำคัญ หลักการที่ประกาศไว้กำหนดว่า ขนาด ขอบเขต และระยะเวลาของเขตปลอดภัยต้องสัมพันธ์กับธรรมชาติของกิจกรรม โดยอาศัยหลักวิทยาศาสตร์และวิศวกรรม ต้องสิ้นสุดลงเมื่อกิจกรรมนั้นสิ้นสุด และต้องเคารพหลักเสรีภาพในการเข้าถึงตามสนธิสัญญาอวกาศ

ตามตัวบท safety zone คือ “ช่วยกันอย่าชนกัน” มิใช่ “ที่ตรงนี้เป็นของฉัน”

ปัญหาที่แท้จริงจึงมิได้อยู่ที่ชื่อของมัน หากแต่อยู่ที่วิธีการนำไปใช้จริงในอนาคต

๘

เพราะ safety zone ที่สมเหตุผลครั้งหนึ่ง อาจกลายเป็นอำนาจโดยพฤตินัยเมื่อใช้ต่อเนื่อง

ลองสมมุติว่าบริษัทหนึ่งค้นพบแหล่งน้ำแข็งที่เหมาะแก่การสกัดอย่างยิ่ง บริษัทนำยานลงจอด วางเครื่องปฏิกรณ์พลังงาน ติดตั้งระบบขุด สร้างคลังเก็บ สร้างลานลงจอด แล้วประกาศเขตปลอดภัยในรัศมีที่จำเป็นต่อความปลอดภัย หากเป็นกิจกรรมชั่วคราวเพียงหนึ่งสัปดาห์ ก็แทบไม่มีปัญหาในทางหลักการ

แต่ถ้าโรงงานเดินเครื่องต่อเนื่องยาวนานถึงสามสิบปีเล่า ถ้าพื้นที่รอบโรงงานบังเอิญครอบคลุมทางเข้าถึงแหล่งน้ำแข็งที่ดีที่สุดเล่า และถ้ามีการขยายเครื่องจักรออกไปทีละส่วนพร้อมเขตปลอดภัยที่ขยายตามไปด้วยเล่า เมื่อถึงจุดหนึ่ง ประเทศอื่นอาจมี สิทธิทางกฎหมายในการเข้า แต่กลับไม่มี ความสามารถเชิงปฏิบัติที่จะเข้า

นี่คือช่องว่างระหว่าง legal access กับ practical access.

และตรงช่องว่างนี้เอง ที่ภูมิรัฐศาสตร์สามารถแทรกตัวเข้าไปในกฎหมายได้ โดยไม่ต้องมีใครเอ่ยประกาศอธิปไตยแม้แต่คำเดียว

๙

สนธิสัญญาอวกาศมีหลักหนึ่งที่อาจกลายเป็นหัวใจของข้อพิพาท: due regard

ข้อ 9 (Article IX) กำหนดให้รัฐดำเนินกิจกรรมในอวกาศโดยคำนึงอย่างเหมาะสม หรือ due regard ต่อผลประโยชน์ที่สอดคล้องกันของรัฐอื่น และหากรัฐใดเชื่อว่ากิจกรรมที่วางแผนไว้อาจก่อ harmful interference ก็มีกลไกให้ปรึกษาหารือกันได้⁸ จุดนี้สำคัญยิ่ง เพราะกฎหมายอวกาศมิได้ออกแบบบนฐานคิดว่า “ใครมาถึงก่อนชนะทั้งหมด” หากแต่พยายามออกแบบให้ผู้ใช้พื้นที่เดียวกันต้องคำนึงถึงสิทธิของกันและกัน

คำถามในอนาคตจึงอาจไม่ได้มีเพียงว่า “ฉันมีสิทธิทำหรือไม่” แต่ครอบคลุมไปถึงว่า “การใช้สิทธิของฉัน ทำให้ผู้อื่นไม่สามารถใช้สิทธิของเขาอย่างสมเหตุผลได้หรือไม่” นี่เป็นหลักการเรียบง่ายที่แฝงพลังมหาศาล หากมนุษย์เอาจริงกับมัน

๑๐

บริษัทเอกชนไปดวงจันทร์ แต่ความรับผิดชอบหนีรัฐไม่พ้น

มีความเข้าใจผิดอีกประการหนึ่งว่า หากบริษัทเอกชนอย่าง SpaceX ขึ้นไปทำกิจกรรม กฎหมายระหว่างประเทศในส่วนที่ผูกกับรัฐก็อาจไม่เกี่ยวข้อง แต่ข้อ 6 (Article VI) ของสนธิสัญญาอวกาศวางหลักตรงกันข้าม กล่าวคือ รัฐภาคียังคงมีความรับผิดชอบระหว่างประเทศต่อกิจกรรมอวกาศของชาติ ไม่ว่าจะดำเนินโดยหน่วยงานรัฐหรือโดยองค์กรที่มิใช่รัฐบาล และกิจกรรมของเอกชนยังต้องได้รับ authorization and continuing supervision จากรัฐที่เหมาะสม⁹

ดังนั้นบริษัทเอกชนจึงมิได้กลายเป็น “โจรสลัดอวกาศที่ไม่ขึ้นกับใคร” เพียงเพราะเดินทางออกจากโลก รัฐยังคงตามบริษัทนั้นขึ้นไปในรูปของกฎหมาย ใบอนุญาต การกำกับดูแล และความรับผิดชอบระหว่างประเทศ

๑๑

สิ่งปลูกสร้างมีเจ้าของ แม้พื้นดินข้างใต้จะไม่ใช่ของผู้สร้าง

ข้อ 8 (Article VIII) เพิ่มความซับซ้อนอีกชั้นหนึ่ง โดยกำหนดว่ารัฐที่จดทะเบียนวัตถุอวกาศยังคงมีเขตอำนาจและการควบคุมเหนือวัตถุนั้นและบุคลากรที่เกี่ยวข้อง กรรมสิทธิ์ในสิ่งที่ถูกส่งขึ้นไป หรือแม้แต่สิ่งที่ถูกประกอบขึ้นบนเทหวัตถุ ก็มิได้สูญหายไปเพียงเพราะมันไปตั้งอยู่บนดวงจันทร์¹⁰ ภาพที่เกิดขึ้นจึงแปลกแต่สำคัญยิ่ง

บนดวงจันทร์ในอนาคต

• พื้นดินไม่มีชาติใดเป็นเจ้าของ
• ยานอาจมีเจ้าของ
• habitat อาจมีเจ้าของ
• reactor อาจมีเจ้าของ
• rover อาจมีเจ้าของ
• ทรัพยากรที่สกัดอาจถูกอ้างกรรมสิทธิ์

กล่าวคือ มนุษย์อาจกำลังสร้างโลกใบหนึ่งที่ ไม่มีกรรมสิทธิ์ในอาณาเขต แต่กลับเต็มไปด้วย กรรมสิทธิ์ในสิ่งของ นี่คือโครงสร้างทางกฎหมายที่เราแทบไม่มีประสบการณ์ตรงมาก่อนบนโลก

๑๒

Moon Agreement เคยเสนอคำตอบที่ต่างออกไป

ในปี 1979 มีการจัดทำ Agreement Governing the Activities of States on the Moon and Other Celestial Bodies หรือความตกลงว่าด้วยดวงจันทร์ ซึ่งก้าวไกลกว่าสนธิสัญญาอวกาศ ด้วยการกล่าวถึงดวงจันทร์และทรัพยากรธรรมชาติในฐานะ common heritage of mankind หรือมรดกร่วมของมนุษยชาติ และมองไปถึงการสร้างระบอบระหว่างประเทศเพื่อกำกับการใช้ประโยชน์จากทรัพยากร เมื่อกิจกรรมดังกล่าวใกล้จะเป็นจริง¹¹

ในทางปรัชญา แนวทางนี้ต่างจากโมเดล Artemis อย่างน่าสนใจ โมเดลหนึ่งเริ่มจาก เสรีภาพในการสำรวจและใช้ทรัพยากรภายใต้กฎหมายและการประสานงาน ขณะที่อีกโมเดลหนึ่งเน้น ทรัพยากรในฐานะมรดกร่วมซึ่งอาจต้องมีระบอบระหว่างประเทศกำกับ แต่ปัญหาคือ Moon Agreement ไม่ได้รับการยอมรับกว้างขวางเทียบเท่าสนธิสัญญาอวกาศ ณ ปลายเดือนสิงหาคม 2026 มีรัฐภาคีเพียงราวสิบเจ็ดประเทศ และไม่มีมหาอำนาจอวกาศรายใหญ่รายใดเข้าร่วม¹² จึงไม่อาจทำหน้าที่เป็นระบอบสากลสำหรับ lunar mining ได้ในปัจจุบัน

๑๓

โลกจึงกำลังอยู่ใน “ช่องว่างก่อนกติกา”

นี่คือสภาพที่น่าสนใจที่สุดในปี 2026 เทคโนโลยีกำลังวิ่งไปทางหนึ่ง กฎหมายกำลังไล่ตามอีกทางหนึ่ง บริษัทกำลังคิดถึงการลงทุน รัฐบาลกำลังคิดถึงฐาน นักวิทยาศาสตร์กำลังคิดถึงน้ำแข็ง ขณะที่นักกฎหมายยังถกกันว่าสิทธิใน resource extraction ควรถูกออกแบบเช่นไร

กระนั้น ภายในคณะกรรมการสหประชาชาติว่าด้วยการใช้อวกาศโดยสันติ (COPUOS) ก็มีคณะทำงานว่าด้วยแง่มุมทางกฎหมายของกิจกรรมทรัพยากรอวกาศ ซึ่งกำลังทำงานเรื่องนี้โดยตรง และกระบวนการยังดำเนินอยู่¹³

นี่จึงมิใช่กรณีที่ “ไม่มีกฎหมาย” หากแต่เป็นกรณีที่ “กฎหมายพื้นฐานมีแล้ว แต่รายละเอียดของเศรษฐกิจใหม่ยังสร้างไม่เสร็จ”

๑๔

โจทย์ที่แท้จริงคือแยกสามสิ่งออกจากกันให้เด็ดขาด

หากเราต้องการเข้าใจข้อพิพาทเรื่องดวงจันทร์ในอีกสิบปีข้างหน้า มีสามคำที่ควรแยกออกจากกันอย่างชัดเจน

คำถาม	สิ่งที่หมายถึง	สถานะโดยสรุป
Territory	พื้นที่ผิวดวงจันทร์	ห้ามรัฐอ้างอธิปไตยหรือยึดครองเป็นดินแดน
Resources	น้ำ แร่ หรือวัสดุที่ถูกสกัด	มีแนวทางที่ยอมรับกรรมสิทธิ์ในทรัพยากรที่ได้มา แต่กติกาสากลยังพัฒนาอยู่
Operations	พื้นที่ซึ่งกิจกรรมกำลังดำเนินอยู่	อาจต้องประสานและเว้นระยะเพื่อป้องกัน harmful interference

ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อสามสิ่งนี้เริ่มซ้อนทับกัน หากคุณไม่เป็นเจ้าของ territory แต่คุณเป็นเจ้าของเครื่องจักร คุณเป็นเจ้าของสิ่งที่ขุดออกมา และปฏิบัติการของคุณต้องได้รับพื้นที่ปลอดภัย เมื่อรวมสามสิ่งนี้เข้าด้วยกัน คุณอาจสถาปนา effective control เหนือพื้นที่หนึ่งได้ โดยไม่เคยประกาศกรรมสิทธิ์เหนือพื้นที่นั้นเลย นี่คือภาคต่อโดยตรงของแนวคิดจากตอนที่ ๑

Infrastructure before sovereignty. Control may emerge from operations long before it ever appears as a territorial claim.

๑๕

ทางออกมิใช่ห้ามทุกคนขุด แต่ต้องออกแบบกติกาก่อนของมีค่ากลายเป็นของหายาก

การกล่าวว่า “ดวงจันทร์เป็นของมนุษยชาติ ฉะนั้นอย่าแตะต้องอะไรเลย” อาจไม่ใช่ทางออกที่สมจริง เพราะทรัพยากรบนดวงจันทร์มีคุณประโยชน์ต่อการดำรงชีวิต วิทยาศาสตร์ และการสำรวจอวกาศระยะไกล แต่ในทางกลับกัน การปล่อยให้หลัก “ใครถึงก่อนก็ขุดไปก่อน” ทำงานโดยไร้ข้อจำกัด ก็อาจสร้างระบบที่ประเทศซึ่งมีทุนและเทคโนโลยีมากที่สุดเข้ายึดครองทรัพยากรที่ดีที่สุดโดยพฤตินัย ก่อนที่ประเทศอื่นจะมีโอกาสไปถึงด้วยซ้ำ

กติกาที่ดีจึงต้องรักษาสมดุลหลายด้านไปพร้อมกัน

• Incentive to Explore
• Freedom of Access
• Due Regard
• Environmental Protection
• Scientific Interests
• Predictability
• Benefit Beyond Great Powers

กล่าวอีกนัยหนึ่ง กฎหมายต้องไม่ทำลายแรงจูงใจในการลงทุน แต่ก็ต้องไม่เปิดประตูให้ first mover advantage แปรสภาพเป็น permanent monopoly

๑๖

ประเทศเล็กก็มีส่วนได้เสีย เพราะข้อ 1 มิได้เขียนว่า “เฉพาะมหาอำนาจ”

เรื่องนี้มิใช่กิจของจีนกับอเมริกาเท่านั้น เพราะสนธิสัญญาอวกาศกล่าวไว้ว่า การสำรวจและใช้ห้วงอวกาศต้องดำเนินไปเพื่อประโยชน์และผลประโยชน์ของทุกประเทศ โดยไม่คำนึงถึงระดับการพัฒนาทางเศรษฐกิจหรือวิทยาศาสตร์ นี่คือหลักการที่ประเทศขนาดกลางและขนาดเล็กไม่ควรมองข้าม

เพราะหากกติกาว่าด้วยทรัพยากร มาตรฐานการสื่อสาร ระบบนำทาง การเข้าถึงข้อมูล และเขตปลอดภัย ถูกกำหนดจนเบ็ดเสร็จโดยประเทศที่ไปถึงก่อน ประเทศที่มาทีหลังก็อาจกลายเป็นเพียง rule takers หรือผู้รับกติกาที่คนอื่นเขียนไว้แล้ว ดังนั้นแม้ประเทศหนึ่งจะยังไม่มีจรวดไปดวงจันทร์ ก็ยังมีเหตุผลเพียงพอที่จะส่งนักกฎหมาย นักวิทยาศาสตร์ นักการทูต และนักนโยบาย เข้าไปร่วมกำหนดกติกาเสียตั้งแต่วันนี้

คันฉ่องบานสุดท้าย

ลองย้อนกลับไปยังคำถามแรกอีกครั้ง ถ้าไม่มีใครเป็นเจ้าของดวงจันทร์ แล้วใครมีสิทธิขุดน้ำ ขุดแร่ และกันคนอื่นออก? คำตอบที่แม่นยำที่สุดในวันนี้อาจสรุปได้เป็นสามชั้น

ชั้นแรก ไม่มีชาติใดมีสิทธิอ้างดินแดนบนดวงจันทร์เป็นของตน ชั้นที่สอง กิจกรรมสำรวจและใช้ดวงจันทร์สามารถเกิดขึ้นได้ และมีแนวทางทางกฎหมายที่กำลังแข็งแรงขึ้นว่า ทรัพยากรที่ถูกสกัดออกมาโดยชอบสามารถตกเป็นทรัพย์สินของผู้ได้มา โดยไม่จำเป็นต้องหมายความว่าผู้สกัดเป็นเจ้าของพื้นดิน ส่วนชั้นที่สาม การ “กันคนอื่นออก” นั้นซับซ้อนกว่ามาก การขอให้อีกฝ่ายไม่เข้าใกล้เครื่องจักรจนเกิดอันตราย ย่อมเป็นมาตรการความปลอดภัยที่สมเหตุผล แต่หากข้ออ้างเรื่องความปลอดภัยถูกทำให้กว้าง ยาวนาน หรือเชื่อมต่อกันจนคนอื่นไม่อาจเข้าถึงทรัพยากรสำคัญได้จริง โลกจะต้องถามว่ามันยังเป็น deconfliction อยู่หรือไม่ หรือกำลังกลายเป็น appropriation by another name

ปัญหาใหญ่ที่สุดของกฎหมายดวงจันทร์ อาจไม่ใช่วันที่ประเทศหนึ่งพูดว่า “นี่เป็นของฉัน” แต่คือวันที่ไม่มีใครพูดเช่นนั้นเลย ขณะที่ทุกคนต่างรู้ว่าใครกำลังควบคุมมันอยู่

นี่คือเหตุผลที่มนุษย์ควรสร้างกติกา ก่อนที่มูลค่าของทรัพยากรจะสูงพอจะทำให้ทุกฝ่ายเริ่มหวงสิ่งที่ตนถืออยู่ บนโลก เรามักสร้างกฎหมายขึ้นภายหลังความขัดแย้ง แต่ดวงจันทร์กำลังหยิบยื่นโอกาสให้เราทำสิ่งที่ดีกว่านั้น นั่นคือ สร้างกติกาก่อนความขัดแย้งจะเกิด

หากมนุษย์ทำได้ ความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของยุค Artemis และ ILRS อาจไม่ใช่ฐานบนขั้วใต้ ไม่ใช่น้ำแข็ง ไม่ใช่เครื่องปฏิกรณ์ และไม่ใช่ธงชาติ หากแต่เป็นการพิสูจน์ว่า เมื่อมนุษย์เดินทางไปถึงโลกใหม่ เราสามารถนำกฎหมายที่เรียนรู้จากความผิดพลาดของโลกเก่าติดตัวไปด้วยได้ โดยไม่ต้องแบกความขัดแย้งทั้งหมดตามขึ้นไป

ตอนต่อไป · Lunar Geopolitics IV

ใครคุมถนนระหว่างโลกกับดวงจันทร์ คนนั้นคุมเศรษฐกิจอวกาศ?

เมื่อฐานบนดวงจันทร์ต้องพึ่งจรวด สถานีวงโคจร ระบบสื่อสาร ระบบนำทาง จุดลากรองจ์ เส้นทางขนส่งสินค้า และสถานีเติมเชื้อเพลิง อำนาจที่แท้จริงอาจไม่ได้อยู่บนพื้นผิวดวงจันทร์เลย หากแต่อยู่บน “ถนน” ที่เชื่อมโลกกับดวงจันทร์

และนั่นจะพาเราเข้าสู่โลกของ cislunar space — ภูมิศาสตร์แห่งอำนาจที่คนทั่วไปแทบยังไม่เคยได้ยินชื่อ แต่สหรัฐฯ จีน และหน่วยงานด้านอวกาศทางทหารกำลังศึกษาอย่างจริงจังแล้ว

บรรณานุกรมและเชิงอรรถ

อ้างอิงตามแนวทาง APA (7th ed.) หมายเลขกำกับสอดคล้องกับเชิงอรรถในเนื้อความ · เป็นการวิเคราะห์เชิงกฎหมายและนโยบาย มิใช่คำแนะนำทางกฎหมาย

1. United Nations. (1967). Treaty on principles governing the activities of States in the exploration and use of outer space, including the moon and other celestial bodies (Outer Space Treaty), Article II. UNOOSA. unoosa.org ↩
2. United Nations. (1967). Outer Space Treaty, Article I. UNOOSA. ↩
3. United States Congress. (2015). U.S. Commercial Space Launch Competitiveness Act, Pub. L. No. 114-90; 51 U.S.C. § 51303 (Asteroid resource and space resource rights). congress.gov ↩
4. The White House. (2020, April 6). Executive Order 13914: Encouraging international support for the recovery and use of space resources. Federal Register, 85(70). ↩
5. National Aeronautics and Space Administration. (2020). The Artemis Accords, Section 10 (Space resources). NASA. nasa.gov/artemis-accords ↩
6. National Aeronautics and Space Administration. (2025, November 20). NASA celebrates five years of Artemis Accords, welcomes 3 new nations (59 signatories). NASA. nasa.gov ↩
7. National Aeronautics and Space Administration. (2020). The Artemis Accords, Section 11 (Deconfliction of space activities; safety zones). NASA. ↩
8. United Nations. (1967). Outer Space Treaty, Article IX (due regard; harmful interference). UNOOSA. ↩
9. United Nations. (1967). Outer Space Treaty, Article VI (international responsibility; authorization and continuing supervision). UNOOSA. ↩
10. United Nations. (1967). Outer Space Treaty, Article VIII (jurisdiction and control; ownership of objects). UNOOSA. ↩
11. United Nations. (1979). Agreement governing the activities of States on the moon and other celestial bodies (Moon Agreement), Articles 4 & 11 (common heritage of mankind; international regime). UNOOSA. unoosa.org ↩
12. United Nations Office for Outer Space Affairs. (2026). Status of international agreements relating to activities in outer space — Moon Agreement (ราว 17 รัฐภาคี). UNOOSA. ↩
13. United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space (COPUOS). Working Group on Legal Aspects of Space Resource Activities — ongoing work programme. UNOOSA. unoosa.org ↩

คันฉ่องส่องโลก · Mirror-Lens World — ชุด Lunar Geopolitics ว่าด้วยอำนาจ กฎหมาย ทรัพยากร เทคโนโลยี และการกำเนิดระเบียบใหม่เหนือโลก จัดทำในนาม Education for Peace Foundation เพื่อการศึกษาและการอภิปรายสาธารณะ · ต่อเนื่องจากตอนที่ ๑ “ปักธงไม่พอ” และตอนที่ ๒ “ศึกชิงขั้วใต้ดวงจันทร์”

บทความนี้เป็นการวิเคราะห์เชิงกฎหมายและนโยบายจากเอกสารสาธารณะ ณ เดือนสิงหาคม 2026 มิใช่คำแนะนำทางกฎหมาย และข้อถกเถียงเรื่องกรรมสิทธิ์ในทรัพยากรอวกาศยังอยู่ระหว่างการพัฒนาในเวทีระหว่างประเทศ