Trump ไม่ได้เพียง “หลงตัวเอง”: เมื่อความมั่นใจ การสร้างแบรนด์ และอำนาจทางการเมืองหลอมเป็นคนคนเดียว
การประกาศว่าตนเองคือประธานาธิบดีที่ยิ่งใหญ่ที่สุด อาจดูเหมือนความหลงตน — แต่ถ้าเราหยุดอยู่แค่นั้น เราอาจพลาดสิ่งที่น่าสนใจที่สุดในตัว Donald Trump
Donald Trump โพสต์การจัดอันดับประธานาธิบดีสหรัฐฯ โดยวางชื่อของตนเองไว้เพียงคนเดียวในหมวด “THE GREATEST” เหนือ Abraham Lincoln, George Washington และ Franklin D. Roosevelt ซึ่งถูกจัดไว้เพียงระดับ “GREAT”
สำหรับมนุษย์ทั่วไป การประกาศเช่นนี้เป็นสิ่งที่แทบไม่มีใครกล้าทำ แม้ในใจจะเชื่อจริงว่าตนเองเหนือกว่าผู้อื่นก็ตาม
ด้วยเหตุนี้ ปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นอย่างง่ายที่สุดจึงมักเป็น
แต่คำอธิบายนี้เพียงพอหรือไม่?
หรือเราอาจกำลังพบกับปรากฏการณ์ที่ซับซ้อนกว่านั้นมาก คือบุคคลหนึ่งซึ่ง ความเชื่อมั่นในตนเองสูงมาก บุคลิกส่วนตัว การสร้างแบรนด์ ความเข้าใจสื่อ และยุทธศาสตร์ทางการเมือง หลอมรวมกันจนแทบแยกไม่ออกว่าอะไรเป็นอะไร
ข้อแรกที่ต้องแยกให้ชัด: “หลงตัวเอง” ไม่เท่ากับ “ป่วย”
ภาษาพูดกับภาษาทางจิตเวชศาสตร์เป็นคนละเรื่องกัน
เราสามารถสังเกตว่าบุคคลหนึ่ง ชอบพูดถึงความสำเร็จของตนเอง ต้องการการยอมรับ มีความเชื่อมั่นสูง หรือแสดงพฤติกรรมที่เรียกว่า grandiosity ได้
แต่ทั้งหมดนั้นยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่า บุคคลนั้นมี Narcissistic Personality Disorder หรือความผิดปกติทางบุคลิกภาพแบบหลงตนเอง
การวินิจฉัยทางคลินิกต้องอาศัยการประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญ ประวัติส่วนบุคคล ข้อมูลประกอบ และการตรวจอย่างเป็นระบบ มิใช่ดูโพสต์บนสื่อสังคมออนไลน์ หรือฟังคำปราศรัยทางการเมืองแล้วลงความเห็นจากระยะไกล
Trump มีความยิ่งใหญ่แห่งตนสูงหรือไม่?
ถ้าถามในระดับพฤติกรรม คำตอบคงยากที่จะปฏิเสธว่า สูงมาก
Trump ใช้คำประเภท ดีที่สุด ยิ่งใหญ่ที่สุด เลวร้ายที่สุด มากที่สุด ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน และไม่มีใครทำได้เหมือนเขา เป็นส่วนหนึ่งของภาษาสาธารณะมาอย่างยาวนาน
งานวิชาการที่ศึกษารูปแบบการสื่อสารของ Trump พบลักษณะของ grandiosity, hyperbole, informality และ dynamism อย่างเด่นชัด
แต่นี่เป็นจุดที่เรื่องเริ่มน่าสนใจ เพราะบุคลิกลักษณะเช่นนี้ มิได้ให้ผลลัพธ์ทางการเมืองในทิศทางเดียวเสมอไป
งานวิจัยด้านภาวะผู้นำบางชิ้นแยก adaptive narcissism ออกจาก maladaptive narcissism
ด้านที่ปรับตัวได้อาจแสดงออกในรูป ความมั่นใจ ความกล้า ความทะเยอทะยาน ความสามารถในการเสนอวิสัยทัศน์ใหญ่ และความพร้อมรับตำแหน่งผู้นำ
ขณะที่ด้านที่เป็นปัญหาอาจประกอบด้วย ความรู้สึกว่าตนมีอภิสิทธิ์ การไม่รับฟังคำวิจารณ์ การเห็นผู้อื่นเป็นเครื่องมือ หรือการยึดตนเองเป็นศูนย์กลางมากเกินไป
งานศึกษาที่ให้ผู้มีสิทธิเลือกตั้งประเมิน Trump พบสิ่งที่น่าสนใจว่า การรับรู้ด้านที่เป็น adaptive narcissism สัมพันธ์กับการมองเห็น charisma และประสิทธิภาพผู้นำในทางบวก ขณะที่ด้าน maladaptive สัมพันธ์กับการประเมินผู้นำในทางลบ
กล่าวง่าย ๆ คือ
ชั้นที่สอง: Trump ไม่ได้เพิ่งสร้างตัวตนแบบนี้เมื่อเข้าสู่การเมือง
ก่อน Trump จะเป็นประธานาธิบดี เขาเป็นนักสร้างแบรนด์มาหลายสิบปี
ชื่อ TRUMP ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงบอกว่าใครเป็นเจ้าของธุรกิจ แต่มันถูกใช้เป็นสินค้าในตัวเอง
ตึก โรงแรม คาสิโน สนามกอล์ฟ รายการโทรทัศน์ หนังสือ และธุรกิจหลากหลายประเภท ถูกผูกเข้ากับภาพของ “ความใหญ่ ความหรู ความสำเร็จ และการเป็นผู้ชนะ”
สำหรับนักสร้างแบรนด์ คำว่า “ดีที่สุด” จึงไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนข้อความในรายงานวิชาการ ที่ต้องพิสูจน์ทีละตัวเลข
มันทำหน้าที่ สร้างตำแหน่งของแบรนด์ในใจผู้รับสาร
งานวิจัยใน American Political Science Review เกี่ยวกับรายการ The Apprentice พบหลักฐานว่า รายการดังกล่าวช่วยสร้างภาพ Trump ในฐานะผู้นำที่มีความสามารถ และเพิ่มความไว้วางใจจากผู้ชม โดยการได้รับชมรายการยังสัมพันธ์กับผลการเลือกตั้ง ขั้นไพรมารีของพรรครีพับลิกันในปี 2016
นี่หมายความว่า ก่อนที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งจำนวนมหาศาล จะรู้จัก Trump ในฐานะนักการเมือง พวกเขารู้จัก Trump-the-brand มาก่อนแล้ว
เมื่อนักสร้างแบรนด์เข้าสู่การเมือง
นักการเมืองแบบดั้งเดิมอาจพูดว่า
Trump ตัดคำทางการเมืองทั้งหมดนั้นออก แล้วพูดโดยสาระว่า
ความแตกต่างดูเหมือนเป็นเพียงเรื่องมารยาท แต่ในทาง communication มันต่างกันอย่างมหาศาล
ประโยคแรกเปิดพื้นที่ให้คนอื่นประเมิน
ประโยคที่สอง กำหนดคำตอบไว้ก่อนแล้ว
นี่คือหลักเดียวกับการวางตำแหน่งสินค้า
แทนที่จะรอให้ตลาดตัดสินว่า แบรนด์ของตนอยู่ตรงไหน ผู้สร้างแบรนด์ประกาศตำแหน่งที่ต้องการก่อน แล้วปล่อยให้คู่แข่งกับผู้บริโภค ตอบสนองภายในกรอบนั้น
ชั้นที่สาม: การพูดสิ่งที่มนุษย์ทั่วไปไม่กล้าพูด กลายเป็นสินทรัพย์ทางการเมือง
มนุษย์จำนวนมากมี social inhibition หรือกลไกยับยั้งจากบรรทัดฐานทางสังคม
เราอาจคิดว่า “ผมเก่งกว่าเขา” แต่ไม่พูด
เราอาจภูมิใจในผลงานของตนเอง แต่เมื่อพูดต่อสาธารณะ เราลดระดับภาษาเพื่อไม่ให้ดูโอ้อวด
นักการเมืองยิ่งถูกฝึกให้ทำเช่นนั้น
Trump กลับทำสิ่งตรงกันข้าม
เขามักพูดสิ่งที่นักการเมืองทั่วไป จะถูกที่ปรึกษาสั่งให้ตัดออกจากสุนทรพจน์
และความผิดปกติจากบรรทัดฐานนี้เอง กลายเป็นส่วนหนึ่งของ brand promise ของเขา:
นี่อธิบายได้ว่า เหตุใดพฤติกรรมเดียวกัน จึงสร้างปฏิกิริยาตรงข้ามกันสองขั้ว
ฝ่ายหนึ่งเห็น
โอ้อวด
หยิ่ง
หลงตัวเอง
ไร้ความถ่อมตน
ไม่เหมาะกับตำแหน่งผู้นำ
อีกฝ่ายหนึ่งเห็น
มั่นใจ
พูดตรง
ไม่เสแสร้ง
ไม่กลัวชนชั้นนำ
กล้าพูดในสิ่งที่คนอื่นไม่กล้า
สิ่งที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียง Trump มีบุคลิกแบบใด
แต่คือ เหตุใดบุคลิกแบบนั้นจึงสามารถแปลงเป็นคะแนนเสียงได้
ชั้นที่สี่: Trump อาจเชื่อสิ่งที่พูดจริงด้วย
อีกข้อผิดพลาดหนึ่งคือ การสมมุติว่า Trump ต้องมีเพียงสองทางเลือก
หนึ่ง — เขาเชื่อทุกสิ่งที่พูด
หรือสอง — เขารู้ว่าไม่จริง แต่จงใจแสดงเพื่อการเมือง
ชีวิตมนุษย์แทบไม่ง่ายเช่นนั้น
ความเชื่อ การพูดซ้ำ ประสบการณ์ การตอบรับจากผู้อื่น และอัตลักษณ์ สามารถเสริมแรงซึ่งกันและกันได้
ลองมองจากประสบการณ์ชีวิตของ Trump เอง โดยไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยกับการตีความของเขา
ชายคนหนึ่งสร้างชื่อระดับโลก กลายเป็นดาราโทรทัศน์ เอาชนะนักการเมืองอาชีพของพรรคใหญ่ทั้งพรรค ชนะ Hillary Clinton ในปี 2016 ขึ้นเป็นประธานาธิบดี พ่ายแพ้ในปี 2020 ผ่านคดีความและวิกฤตทางการเมืองจำนวนมหาศาล แล้วกลับมาชนะการเลือกตั้งอีกครั้ง
ประสบการณ์เหล่านี้สามารถสร้าง confirmation loop ที่ทรงพลังอย่างยิ่ง
ทุกครั้งที่ผู้เชี่ยวชาญบอกว่า “ครั้งนี้ Trump จบแล้ว” แต่เขารอด
เขาย่อมมีข้อมูลใหม่อีกชิ้นหนึ่ง สำหรับยืนยันความเชื่อเดิมว่า
ดังนั้นจึงเป็นไปได้มากว่า performance และ genuine belief ไม่ได้แยกจากกันอย่างชัดเจนอีกต่อไป
ชั้นที่ห้า: การโอ้อวดอาจเป็นการแสดง dominance
การประกาศว่า “ผมคือหมายเลขหนึ่ง” ยังมีประโยชน์ทางการเมืองอีกชนิดหนึ่ง
มันบังคับให้คนอื่นตอบสนอง
เมื่อ Trump ประกาศว่า ตนเองเป็นประธานาธิบดีที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ฝ่ายตรงข้ามมีทางเลือกไม่มากนัก
- ถ้าเงียบ — คำประกาศก็แขวนอยู่ตรงนั้น
- ถ้าหัวเราะ — Trump กลายเป็นข่าว
- ถ้าโกรธ — Trump กลายเป็นข่าว
- ถ้าโต้แย้ง — ทุกคนเริ่มอภิปรายในกรอบคำถามที่ Trump ตั้งไว้แล้วว่า “ใครยิ่งใหญ่ที่สุด?”
นั่นหมายความว่า คนคนเดียวสามารถโยนประโยคหนึ่งลงกลางโต๊ะ แล้วทำให้สื่อ นักการเมือง นักวิชาการ และประชาชน ใช้เวลาหลายวันพูดเรื่องที่เขาเลือก
นี่คืออำนาจรูปแบบหนึ่ง
อาจเรียกได้ว่า agenda control through provocation — การควบคุมวาระด้วยการยั่วยุให้ทุกคนต้องตอบ
ผมจึงอยากเรียกมันว่า “Strategic Grandiosity”
คำนี้ไม่ได้เป็นการวินิจฉัยทางการแพทย์
แต่เป็นกรอบสำหรับอธิบายพฤติกรรมว่า ความยิ่งใหญ่แห่งตนถูกนำมาใช้เป็นยุทธศาสตร์
ในกรณีของ Trump อย่างน้อยสี่สิ่งดูเหมือนจะซ้อนกัน
1. Trait — บุคลิก
เขามีความมั่นใจ การแข่งขันสูง ต้องการชัยชนะ และแสดงความยิ่งใหญ่แห่งตนอย่างเปิดเผย
2. Belief — ความเชื่อจริง
ประสบการณ์ชีวิตจำนวนมาก อาจทำให้เขาเชื่ออย่างจริงใจว่า วิจารณญาณของตนดีกว่าของชนชั้นนำจำนวนมาก
3. Brand — แบรนด์
Trump ขายภาพ “ผู้ชนะ” มาหลายสิบปี การพูดว่าตนดีที่สุด จึงสอดคล้องกับแบรนด์ที่สร้างมาตลอดชีวิต
4. Strategy — ยุทธศาสตร์
คำประกาศแบบสุดขั้ว สร้างข่าว กำหนดกรอบการสนทนา ท้าทายคู่แข่ง และทำให้ภาพผู้นำที่ “ไม่กลัวใคร” แข็งแรงขึ้น
ดังนั้นคำถามว่า “Trump หลงตัวเองหรือจงใจ?” อาจตั้งผิดตั้งแต่ต้น
คำตอบที่ใกล้ความจริงกว่าอาจเป็น
กล่าวอีกอย่างหนึ่ง Trump ไม่จำเป็นต้องเลือก ระหว่าง “เป็นตัวเอง” กับ “แสดงละคร”
สิ่งที่ทำให้เขาผิดธรรมดาคือ ตัวตนกับการแสดงของเขาอาจหลอมรวมกัน
Trump-the-person Trump-the-brand และ Trump-the-politician จึงทับซ้อนกันมากกว่านักการเมืองทั่วไป
แต่มีเส้นแดงที่สำคัญมาก
ทั้งหมดที่กล่าวมามิได้แปลว่า ความมั่นใจระดับสูงไม่มีอันตราย
ตรงกันข้าม คุณสมบัติที่ทำให้ผู้นำหนึ่งคน ตัดสินใจได้รวดเร็ว กล้าต้านเสียงส่วนใหญ่ และกล้าทำสิ่งใหม่ อาจกลายเป็นข้อบกพร่องร้ายแรง เมื่อระบบตรวจสอบภายในใจของเขาหยุดทำงาน
จาก Self-confidence สู่ Epistemic Danger
ความมั่นใจกล่าวว่า: “ผมเชื่อว่าผมถูก และผมพร้อมพิสูจน์มัน”
ความยึดตนเองเป็นศูนย์กลางกล่าวว่า: “ผมเชื่อว่าผมถูก ดังนั้นข้อมูลที่ขัดกับผมต้องผิด”
สองประโยคนี้คล้ายกันมาก แต่ผลต่อประเทศแตกต่างกันอย่างมหาศาล
ผู้นำที่มีความมั่นใจสูงอาจเป็นประโยชน์มาก โดยเฉพาะในยามวิกฤต เมื่อการตัดสินใจต้องรวดเร็ว และ consensus อาจนำไปสู่ความเฉื่อยชา
แต่หากความมั่นใจทำให้ผู้นำ คัดเฉพาะข้อมูลที่ยืนยันตนเอง ลงโทษผู้ให้ข่าวร้าย มองคำวิจารณ์ทุกชนิดเป็นศัตรู หรือเชื่อว่าชัยชนะในอดีตพิสูจน์ว่าตนไม่มีวันผิด
สิ่งที่เคยเป็นความแข็งแกร่ง จะกลายเป็น epistemic isolation — การตัดขาดตนเองจากข้อมูลที่อาจแก้ความเข้าใจผิด
นี่คือเหตุผลที่ประชาธิปไตยไม่ควรฝากชะตากรรมไว้กับบุคลิกของผู้นำ
รัฐธรรมนูญที่ดีไม่ได้ตั้งอยู่บนสมมุติฐานว่า ผู้นำทุกคนต้องถ่อมตน ใจเย็น มีเมตตา หรือพร้อมยอมรับว่าตัวเองผิดเสมอ
ตรงกันข้าม ระบบที่ออกแบบดีควรสามารถทำงานได้ แม้ประเทศได้ผู้นำที่ ทะเยอทะยานสูง มั่นใจสูง แข่งขันสูง และชอบใช้อำนาจสูง
จึงต้องมี ศาล รัฐสภา สื่อ ฝ่ายค้าน ข้าราชการมืออาชีพ รัฐต่าง ๆ ภาคประชาชน การเลือกตั้ง และเสรีภาพในการวิจารณ์
ไม่ใช่เพราะผู้นำต้องเป็นคนเลว
แต่เพราะ มนุษย์ทุกคนสามารถเชื่อมั่นในตัวเองมากเกินไปได้
และยิ่งมนุษย์คนหนึ่งมีอำนาจมาก ผลของความผิดพลาดทางความคิดของเขา ก็ยิ่งกระทบคนจำนวนมาก
+1 : อย่าถามเพียงว่า Trump หลงตัวเองหรือไม่
คำถามนั้นอาจทำให้เราได้เพียงคำด่าหรือคำแก้ต่าง
คำถามที่มีประโยชน์กว่าคือ
ความมั่นใจชนิดใดทำให้ผู้นำกล้าทำสิ่งที่คนอื่นไม่กล้าทำ?
เมื่อใดความมั่นใจกลายเป็นความไม่สามารถรับข้อมูลที่ขัดกับตนเอง?
ผู้นำสามารถใช้ความโอ้อวดเป็นเทคนิคการต่อรอง การสร้างแบรนด์ และการควบคุมวาระได้หรือไม่?
เหตุใดประชาชนบางกลุ่มจึงตีความพฤติกรรมเดียวกันว่า “หลงตัวเอง” แต่อีกกลุ่มกลับเห็นว่า “พูดตรงและมั่นใจ”?
และเหนือสิ่งอื่นใด ระบบการเมืองมีเครื่องมืออะไร ที่จะใช้ประโยชน์จากความกล้าของผู้นำ โดยไม่ปล่อยให้ความเชื่อมั่นของผู้นำ กลายเป็นความจริงที่ไม่มีใครตรวจสอบได้?
Trump อาจเป็นกรณีศึกษาที่ดีกว่าคำวินิจฉัย
เราไม่จำเป็นต้องรัก Donald Trump เพื่อยอมรับว่าเขามีความสามารถทางการเมืองบางอย่าง ที่นักการเมืองจำนวนมากไม่มี
และเราไม่จำเป็นต้องเกลียด Donald Trump เพื่อยอมรับว่าความมั่นใจอันมหาศาลของเขา มีความเสี่ยงที่ควรถูกตรวจสอบเช่นเดียวกัน
การศึกษาผู้นำจึงมีคุณค่ากว่า เมื่อเราเลิกใช้คำว่า “ดี” “เลว” “บ้า” หรือ “อัจฉริยะ” เป็นคำตอบสุดท้าย
แล้วถามต่อว่า กลไกอะไรอยู่เบื้องหลังพฤติกรรมนั้น เหตุใดมันจึงได้ผล มันได้ผลกับใคร และมันมีต้นทุนอะไร
กรณี Trump การประกาศว่าตนเองคือ “THE GREATEST” จึงอาจไม่ได้บอกเราเพียงว่า เขาคิดอย่างไรเกี่ยวกับตัวเอง
มันยังบอกเราอีกว่า เขาเข้าใจอย่างหนึ่งเกี่ยวกับโลกการเมืองสมัยใหม่เป็นอย่างดี:
แต่ประชาธิปไตยมีหน้าที่อีกอย่างหนึ่ง
คือไม่ว่าจะมีผู้นำคนใดประกาศว่า ตนเองยิ่งใหญ่ที่สุดเพียงใด สังคมยังต้องรักษาสิทธิที่จะตรวจสอบ โต้แย้ง เปรียบเทียบกับหลักฐาน และตัดสินด้วยปัญญาของตนเอง
เพราะความมั่นใจของผู้นำ อาจเป็นพลังที่พาประเทศทะลุกำแพง
แต่ความสามารถของประชาชนในการถามว่า “ท่านแน่ใจได้อย่างไร?” ต่างหาก ที่ช่วยไม่ให้ประเทศเดินชนกำแพง เพียงเพราะผู้นำมั่นใจว่าข้างหน้าไม่มีมัน
• American Psychiatric Association: Goldwater Rule และหลักจริยธรรมเกี่ยวกับการให้ความเห็น ทางจิตเวชต่อบุคคลสาธารณะที่ไม่ได้รับการตรวจประเมินโดยตรง
• Kim, E. & Patterson, S.: งานใน American Political Science Review ว่าด้วยผลทางการเมืองของรายการ The Apprentice ต่อการสร้างภาพ Trump ในฐานะผู้นำที่มีความสามารถและน่าเชื่อถือ
• Williams, E. A. และคณะ: งานศึกษาเรื่อง adaptive และ maladaptive narcissism, charisma และการประเมินภาวะผู้นำของ Donald Trump
• Ahmadian, S., Azarshahi, S. & Paulhus, D. L.: งานศึกษารูปแบบการสื่อสารของ Trump โดยเน้น grandiosity, informality และ dynamism
• งานวิชาการด้าน discourse ยังศึกษาการใช้ hyperbole ของ Trump ในฐานะเครื่องมือการโน้มน้าวและสร้างกรอบทางการเมือง
คำว่า “Strategic Grandiosity” ในบทความนี้ใช้เป็นกรอบการวิเคราะห์พฤติกรรม มิใช่การวินิจฉัยทางคลินิก
