ไม่มีใครปลดปล่อยเราแทนเราได้
ในโลกที่ยังมีประชาชนจำนวนมากอยู่ใต้ระบอบกดขี่ ไม่ว่าจะเป็นเผด็จการทหาร เผด็จการศาสนา เผด็จการพรรคเดียว หรือระบอบที่ใช้กฎหมายและสถาบันต่าง ๆ ปิดกั้นเสียงของประชาชน คำถามหนึ่งมักเกิดขึ้นซ้ำ ๆ คือ “ใครจะมาช่วยเรา?”
บางคนหวังให้มหาอำนาจเข้ามาช่วย บางคนหวังให้ต่างชาติคว่ำบาตร บางคนหวังให้กองทัพภายนอกโค่นระบอบเดิม แล้วนำประชาธิปไตยมาวางไว้ให้ แต่ประวัติศาสตร์การเมืองโลกสอนเราซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า ระบอบหนึ่งอาจถูกทำลายจากภายนอกได้ แต่เสรีภาพที่ยั่งยืนไม่สามารถถูกนำเข้ามาจากภายนอกได้
1. ความหวังต่อ “ผู้ปลดปล่อย” เป็นเรื่องเข้าใจได้ แต่ไม่พอ
เมื่อคนอยู่ในสภาพไร้อำนาจ ย่อมมองหาพลังที่ใหญ่กว่าตนเอง นี่เป็นเรื่องมนุษย์มาก คนที่ถูกกดขี่ย่อมอยากเห็นใครสักคนมาช่วยเปิดประตูคุก อยากเห็นระบอบที่กดหัวประชาชนถูกโค่นลงอย่างรวดเร็ว และอยากเห็นเสรีภาพมาถึงโดยไม่ต้องสูญเสียมากกว่านี้
แต่ปัญหาคือ มหาอำนาจไม่เคยเข้ามาในประเทศใดเพราะความดีงามเพียงอย่างเดียว รัฐทุกแห่งมีผลประโยชน์ของตนเอง สหรัฐ จีน รัสเซีย อังกฤษ ฝรั่งเศส หรือมหาอำนาจใด ๆ ในโลก ต่างตัดสินใจด้วยผลประโยชน์ทางยุทธศาสตร์ เศรษฐกิจ ความมั่นคง และอิทธิพลของตนก่อนเสมอ
ดังนั้น หากประชาชนฝากอนาคตของตนไว้กับมหาอำนาจภายนอกทั้งหมด วันหนึ่งอาจพบว่า ตนไม่ได้หลุดพ้นจากการครอบงำ เพียงแต่เปลี่ยนจากการครอบงำรูปแบบหนึ่ง ไปสู่อีกแบบหนึ่งเท่านั้น
2. เสรีภาพไม่ใช่สินค้านำเข้า
ประชาธิปไตยไม่ใช่ของขวัญ ไม่ใช่สินค้าสำเร็จรูป และไม่ใช่ระบบที่ต่างชาติสามารถส่งมอบให้แล้วใช้งานได้ทันที การเลือกตั้ง รัฐธรรมนูญ พรรคการเมือง และสภา อาจถูกจัดตั้งขึ้นได้เร็ว แต่ประชาธิปไตยที่แท้จริงต้องอาศัยรากฐานลึกกว่านั้นมาก
มันต้องอาศัยประชาชนที่รู้สิทธิของตน สื่อที่กล้าตรวจสอบ องค์กรภาคประชาชนที่เข้มแข็ง พรรคการเมืองที่ยึดโยงกับประชาชน ศาลที่เป็นอิสระ กฎหมายที่เป็นธรรม และวัฒนธรรมทางการเมืองที่ไม่ยอมให้ใครคนใดคนหนึ่งยึดอำนาจของคนทั้งประเทศไปเป็นของตน
3. ทฤษฎีมดแดงล้มช้าง
ทฤษฎีมดแดงล้มช้างตั้งอยู่บนความจริงง่าย ๆ แต่ลึกมาก: มดแดงตัวเดียวไม่มีทางล้มช้างได้ แต่ช้างตัวใหญ่ที่สุดก็ไม่อาจเอาชนะมดแดงทั้งรังได้ง่าย ๆ
อำนาจของประชาชนไม่ได้อยู่ที่ความแข็งแรงรายบุคคล แต่อยู่ที่จำนวน การรวมตัว ความอดทน ความชอบธรรม และความสามารถในการไม่ยอมร่วมมือกับอำนาจที่ไม่ชอบธรรม ระบอบกดขี่จำนวนมากดูแข็งแรงมาก จนกระทั่งวันที่ประชาชนจำนวนมากเลิกกลัวพร้อมกัน
ช้างในที่นี้อาจหมายถึงเผด็จการ รัฐราชการ กองทัพ กลุ่มทุนผูกขาด หรือเครือข่ายอำนาจที่ยึดประเทศไว้ ส่วนมดแดงคือประชาชนธรรมดา ครู นักเรียน คนงาน ชาวนา พนักงานออฟฟิศ นักวิชาการ พระ นักธุรกิจรายเล็ก ศิลปิน สื่อมวลชน และคนตัวเล็กนับล้านที่ดูเหมือนไม่มีพลังเมื่ออยู่ลำพัง
วันที่มดแดงเลิกถามว่า “ใครจะมาช่วยเรา?” แล้วเริ่มถามว่า “เราจะช่วยกันเองอย่างไร?” วันนั้นช้างเริ่มแพ้แล้ว
4. ทำไมต้องปลดปล่อยตนเอง
หากประชาชนเรียกมหาอำนาจมาล้มช้างแทนตนเอง ปัญหาใหม่จะเกิดขึ้นทันที เพราะผู้ที่เข้ามาช่วยย่อมมีสิทธิ์ต่อรอง มีเงื่อนไข และมีผลประโยชน์ที่ต้องการรักษา ในที่สุด ประชาชนอาจได้ระบอบใหม่ที่หน้าตาดีกว่าเดิม แต่ไม่ได้มีอำนาจเป็นของตนเองจริง
เสรีภาพที่ยั่งยืนจึงต้องเกิดจากการที่ประชาชนเรียนรู้ที่จะจัดองค์กร สร้างเครือข่าย ผลิตความรู้ สื่อสารความจริง ฝึกวินัยทางการเมือง และสร้างพลังต่อรองอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงรอให้ใครสักคนมาจัดการแทน
5. บทเรียนสำหรับคนไทย
บทเรียนนี้ไม่ได้มีไว้สำหรับอิหร่านเท่านั้น แต่มีไว้สำหรับคนไทยด้วย เพราะสังคมไทยเองก็เคยฝากความหวังไว้กับ “ผู้ใหญ่” “คนดี” “ศาล” “ทหาร” “องค์กรอิสระ” หรือแม้แต่แรงกดดันจากต่างประเทศ มากกว่าการสร้างพลังประชาชนที่รู้เท่าทันและยืนระยะได้ด้วยตนเอง
เรามักหวังว่าจะมีใครสักคนมาจัดการปัญหาแทนเรา หวังว่าจะมีอัศวินขี่ม้าขาวมาปราบคนโกง หวังว่าจะมีผู้มีอำนาจเมตตาคืนประชาธิปไตยให้ หวังว่าจะมีต่างชาติช่วยกดดันจนบ้านเมืองเปลี่ยน
แต่ประชาธิปไตยที่ต้องรอให้คนอื่นมอบให้ ย่อมถูกคนอื่นริบคืนได้ง่าย ประชาธิปไตยที่ประชาชนไม่ได้ช่วยกันสร้าง ย่อมไม่มีประชาชนมากพอที่จะช่วยกันปกป้อง
6. มดแดงต้องสร้างรัง ไม่ใช่แค่กัดช้าง
การล้มช้างไม่ใช่เพียงการประท้วง ไม่ใช่เพียงการเลือกตั้ง และไม่ใช่เพียงการไล่ผู้นำคนใดคนหนึ่งออกไป เพราะหากมดแดงกัดช้างล้มได้ แต่ไม่มีรัง ไม่มีระบบ ไม่มีอาหาร ไม่มีเส้นทางสื่อสาร ไม่นานช้างตัวใหม่ก็อาจเดินเข้ามาเหยียบรังเดิมอีก
ดังนั้น การเมืองของประชาชนจึงต้องมีทั้งพลังระยะสั้นและการสร้างฐานระยะยาว ต้องมีทั้งการคัดค้านและการเสนอทางออก ต้องมีทั้งความโกรธต่อความอยุติธรรมและความสามารถในการสร้างสถาบันที่ดีกว่า
- ต้องสร้างความรู้ ไม่ใช่เพียงสร้างกระแส
- ต้องสร้างพลเมือง ไม่ใช่เพียงสร้างผู้ติดตาม
- ต้องสร้างองค์กร ไม่ใช่เพียงรอผู้นำ
- ต้องสร้างวัฒนธรรมประชาธิปไตย ไม่ใช่เพียงเรียกร้องการเลือกตั้ง
- ต้องสร้างความรับผิดชอบร่วมกัน ไม่ใช่เพียงโยนความหวังให้คนอื่น
7. ประโยคฝากถึงประชาชนทั่วโลก
หากจะขมวดเป็นถ้อยคำสั้น ๆ ถึงประชาชนทุกประเทศที่อยู่ใต้ระบอบกดขี่ อาจกล่าวได้ว่า:
No superpower can give you freedom. At best, they can create opportunities. Only you can liberate your own country, build your own democracy, and defend it for generations to come. Freedom imported from abroad rarely lasts. Freedom built by the people themselves endures.
แปลเป็นภาษาไทยอย่างเรียบง่ายก็คือ:
บทสรุป: อย่ารอผู้ปลดปล่อย จงเป็นประชาชนที่ปลดปล่อยตนเอง
โลกไม่ได้ขาดคนที่อยากมีเสรีภาพ แต่โลกยังขาดประชาชนจำนวนมากที่เชื่อมั่นว่าตนเองสามารถสร้างเสรีภาพได้ ระบอบกดขี่จำนวนมากอยู่รอดได้ ไม่ใช่เพราะมันแข็งแรงอย่างเดียว แต่เพราะมันทำให้ประชาชนเชื่อว่าตนเองอ่อนแอเกินกว่าจะเปลี่ยนอะไรได้
เมื่อใดที่ประชาชนเลิกเชื่อเช่นนั้น เมื่อนั้นการเปลี่ยนแปลงก็เริ่มต้นแล้ว ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากคนจำนวนมากในวันแรก อาจเริ่มจากคนไม่กี่คนที่กล้าพูดความจริง กล้าจัดวงสนทนา กล้าสร้างความรู้ กล้าปฏิเสธความเท็จ และกล้าชวนคนอื่นมองโลกอย่างมีศักดิ์ศรี
มดแดงตัวเดียวอาจล้มช้างไม่ได้ แต่หากมดแดงรู้ว่าตนเป็นส่วนหนึ่งของรัง รู้ว่าพลังของตนอยู่ที่การรวมตัว และรู้ว่ารังนี้เป็นของตนเอง ช้างที่ดูยิ่งใหญ่เพียงใดก็ไม่อาจเหยียบย่ำได้ตลอดไป
เสรีภาพไม่ใช่สิ่งที่รอรับจากมือผู้มีอำนาจ แต่คือสิ่งที่ประชาชนต้องช่วยกันสร้าง ช่วยกันรักษา และช่วยกันส่งต่อให้คนรุ่นต่อไป
หมายเหตุ: บทความนี้เผยแพร่ในหมวด “ความรู้สำหรับคนไทย” และ “Open Access” เพื่อชวนผู้อ่านคิดต่อเรื่องประชาธิปไตย อำนาจประชาชน และบทเรียนจากสังคมต่าง ๆ ทั่วโลก โดยไม่จำกัดอยู่เฉพาะกรณีประเทศใดประเทศหนึ่ง
